Nhóm độc hại trên mạng là gì và vì sao con bạn dễ bị cuốn vào?
Nhóm độc hại trên mạng là những cộng đồng trực tuyến được xây dựng quanh cảm xúc tiêu cực, nuôi dưỡng thái độ thù ghét, cực đoan hoặc chống đối, nơi thành viên liên tục chia sẻ, khuyến khích nhau duy trì suy nghĩ bi quan, công kích gia đình và xã hội, đồng thời phớt lờ mọi góc nhìn cân bằng, khiến trẻ dễ bị kích động, mất niềm tin và xa cách người thân.
Những hội “con ghét bố mẹ”, “toxic parents”, “muốn rời khỏi gia đình”… đang là điểm hẹn mới của người trẻ đi tìm sự đồng cảm. Về mặt tâm lý, chúng đánh trúng hai nhu cầu rất mạnh ở tuổi vị thành niên: được lắng nghe và được thuộc về một nhóm. Khi trẻ cảm thấy bị mắng, bị kiểm soát, bị so sánh, bị xem nhẹ trong gia đình, các cộng đồng tiêu cực mạng xã hội bỗng trở thành nơi xả uất ức an toàn trong tưởng tượng. Vấn đề là, thay vì giúp hàn gắn, những “buồng vang” này chỉ nhân lên cảm xúc phẫn uất và đẩy mâu thuẫn với cha mẹ đi xa hơn.
Một câu nói đáng để phụ huynh suy ngẫm là: “Bảo vệ trẻ em trên mạng không thể chỉ trông chờ vào việc xóa một nhóm hay một bài viết mà quan trọng hơn là phải giúp trẻ có kỹ năng nhận diện nguy cơ, biết bảo vệ thông tin cá nhân và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp vấn đề”. Điều đó nghĩa là, cốt lõi của trẻ em an toàn trực tuyến không nằm ở nút report, mà ở mối quan hệ và kỹ năng của chính con.
Khi khoảng trống gia đình trở thành “điểm yếu an ninh” của trẻ
Hầu hết trẻ không vào nhóm độc hại trên mạng để chống phá gia đình ngay từ đầu; các em vào vì thấy mình đang đau và không ai trong nhà lắng nghe. Mâu thuẫn gia đình, thiếu sự chia sẻ và nhu cầu được đồng cảm khiến một bộ phận trẻ vị thành niên tìm đến các cộng đồng trực tuyến để giải tỏa. Khi không tìm được sự chia sẻ trong gia đình, mạng xã hội trở thành lối thoát quen thuộc. Ở đó, mọi tâm sự riêng tư lập tức nhận được hàng chục lời an ủi từ tài khoản xa lạ, tạo ảo giác “ở đây mới là nơi hiểu mình”.
Nhưng chính những dòng tâm sự tưởng vô hại về mâu thuẫn nội bộ, giờ giấc sinh hoạt, nơi ở, trường học hay điều kiện kinh tế lại là vàng mười cho kẻ xấu. Đây có thể trở thành dữ liệu để chúng xây dựng kịch bản tiếp cận, thao túng, hoặc dụ trẻ “tự bắt cóc chính mình”, rời khỏi gia đình để thực hiện các âm mưu tống tiền, phạm pháp. Thực tế, đã có trường hợp từ thông tin bộc bạch trên mạng, kẻ xấu đã dựng kịch bản dụ dỗ một bé gái 13 tuổi bỏ nhà đi trước khi bị công an chặn lại. Khi cha mẹ bỏ trống đời sống cảm xúc của con, khoảng trống ấy lập tức trở thành điểm yếu an ninh rõ ràng.
Khảo sát cho thấy 100% trẻ em được hỏi từng gặp ít nhất một loại rủi ro trên mạng; 53% tiếp xúc thông tin độc hại, 40% từng bị lừa đảo hoặc xúc phạm và 35% bị bắt nạt có tính hệ thống. Những con số này không cho phép phụ huynh tiếp tục nghĩ rằng “nhà mình chắc không sao”.
Những dấu hiệu cảnh báo con đang chìm trong cộng đồng tiêu cực mạng xã hội
Ở bề nổi, các nhóm “ghét bố mẹ” dường như chỉ là nơi kể chuyện bị mắng, bị kiểm soát, bị so sánh. Nhưng khi con bạn gắn bó với chúng đủ lâu, hành vi ngoài đời sẽ thay đổi. Cha mẹ thường chỉ giật mình khi thấy con bỗng ít chia sẻ, dễ cáu gắt, nhìn các việc quen thuộc trong nhà bằng lăng kính méo mó. Đó thường không phải “tuổi dậy thì khó bảo” một cách ngẫu nhiên, mà là dấu hiệu con đang bị một hệ giá trị khác ngoài gia đình chi phối.
Những lá cờ đỏ điển hình: con liên tục dùng các từ khóa như “toxic parents”, “ghét bố mẹ”, “bố mẹ độc hại” để gán nhãn mọi mâu thuẫn; thường xuyên online trong các khung giờ muộn; xoá lịch sử truy cập, khóa điện thoại, tắt màn hình khi có người lớn; tham gia, like, bình luận nhiều bài viết trong các hội nhóm xoay quanh mâu thuẫn gia đình. Bên cạnh đó là các biểu hiện cảm xúc cực đoan: phát ngôn muốn bỏ nhà đi, muốn “cắt đứt” liên hệ với gia đình, hoặc ngược lại là thu mình, tách khỏi các hoạt động chung.
Phụ huynh cũng cần tự soi lại mình: gia đình có đang tồn tại những kiểu tương tác khiến con tổn thương như chỉ trích, hạ thấp, so sánh tiêu cực, kiểm soát quá mức, xâm phạm quyền riêng tư, phủ nhận cảm xúc của con, hay dùng tội lỗi để thao túng quyết định của con. Nếu ở nhà con luôn bị xem nhẹ hoặc bị xem như “công cụ thể hiện thể diện”, thì không lạ khi thế giới mạng trở thành nơi con tìm bản sắc và tiếng nói của mình.
Cách can thiệp: bình tĩnh, đối thoại và dạy con tự bảo vệ mình online
Điều tệ nhất phụ huynh có thể làm khi phát hiện con trong nhóm độc hại trên mạng là nổi giận, mắng chửi, giật điện thoại, bắt con rời nhóm, cấm sạch mạng xã hội. Những phản ứng cảm xúc ấy chỉ xác nhận thêm trong mắt con rằng “bố mẹ không hiểu, chỉ muốn kiểm soát”, khiến con càng khóa chặt cảm xúc và chuyển toàn bộ đời sống tinh thần lên thế giới ảo. Chuyên gia khuyến nghị, phát hiện con tham gia nhóm tiêu cực là tình huống dễ khiến cha mẹ sốc, nhưng việc đầu tiên phải làm là giữ bình tĩnh, không hoảng loạn hay hành động hấp tấp.
Can thiệp hiệu quả cần đi theo ba bước. Một, mở kênh đối thoại: chọn thời điểm con bớt căng thẳng, nói về cảm xúc của con trước, tránh trách móc. Hai, công nhận phần đúng trong trải nghiệm của con, đồng thời giải thích giới hạn, kỳ vọng của gia đình; nếu có sai sót trong cách dạy con, hãy dám nhận lỗi. Ba, cùng con thiết lập quy tắc dùng mạng xã hội và tham gia cộng đồng lành mạnh thay thế, thay vì đơn phương cấm đoán. Việc thiết lập đối thoại chân thành chính là lớp tường lửa bảo vệ trẻ em an toàn trực tuyến bền vững nhất.
Song song, cha mẹ phải dạy con kỹ năng bảo vệ trẻ em online: không chia sẻ địa chỉ, trường học, lịch trình, thông tin tài chính hay hoàn cảnh gia đình cho người lạ; không gặp riêng người quen qua mạng; cảnh giác với lời mời “việc nhẹ lương cao” hoặc các yêu cầu “giữ bí mật với bố mẹ”. Bộ Công an cũng khuyến cáo gia đình cần chủ động quan tâm, nắm bắt tâm lý, mối quan hệ và hoạt động trên mạng xã hội của con để kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường; nếu có dấu hiệu bị dụ dỗ, đe dọa, thao túng hoặc mất liên lạc, phải liên hệ cơ quan chức năng ngay.
Vai trò của luật pháp và đường dài giữ con an toàn trên mạng
Không thể phủi sạch trách nhiệm nền tảng và chủ nhóm khi nói về cộng đồng tiêu cực mạng xã hội. Theo quy định mới, chủ trang, kênh, nhóm trên mạng xã hội phải quản lý nội dung đăng tải, bình luận; các nền tảng phải kiểm tra, giám sát, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật. Điều đó cho thấy pháp luật đã nhìn mạng xã hội như không gian công cộng cần trật tự, không phải “vùng trắng”. Nhưng kể cả khi một nhóm độc hại bị đóng, chỉ vài giờ sau sẽ có nhóm khác mọc lên với tên gọi khác.
Cách tiếp cận khôn ngoan là nhìn những “tụ điểm” này như triệu chứng hơn là nguyên nhân. Nếu trong gia đình thiếu kỹ năng lắng nghe, tôn trọng ranh giới, phân biệt giữa “nói với con” và “giao tiếp với con”, thì cấm nhóm này, con sẽ lại trôi sang nhóm khác. Bảo vệ trẻ em online vì thế là hành trình dài: cập nhật quy định pháp lý, hợp tác với nhà trường, chú ý các cảnh báo của cơ quan an ninh, đồng thời xây dựng văn hóa đối thoại, tôn trọng trong chính mái nhà mình. Một đứa trẻ được yêu thương đúng cách sẽ ít nhu cầu tìm sự công nhận trong những góc tối của internet.
