Áp lực cuối năm không chỉ nằm ở giá
Vật liệu xây dựng thông thường là các nguồn đầu vào như cát, đá và vật liệu san lấp, được khai thác, vận chuyển và cung ứng cho công trình theo điều kiện mỏ, địa bàn và nhu cầu thi công. Khi nhiều dự án tăng tốc cùng lúc vào cuối năm, thiếu hụt cục bộ có thể nhanh chóng trở thành rủi ro tiến độ, kể cả khi thị trường chưa tăng giá đồng loạt. Khảo sát doanh nghiệp trong quý III/2026 cho thấy 65% đơn vị gặp khó vì giá nguyên vật liệu tăng, 24,1% gặp khó do thiếu nguồn cung và 56,7% ghi nhận chi phí nguyên vật liệu trực tiếp tăng so với quý trước. Những con số này cho thấy áp lực đã hiện hữu trước cao điểm thi công. Cát, đá và vật liệu san lấp đặc biệt dễ nghẽn bởi trữ lượng mỏ, thủ tục cấp phép, công suất khai thác và cự ly vận chuyển khác nhau giữa các địa bàn. Vì vậy, chỉ nhìn vào giá công bố tại mỏ là chưa đủ để đánh giá khả năng đáp ứng của công trường.
Điều phối liên tỉnh phải gắn với nhu cầu thật
Ngày 27/10/2026, Văn phòng Chính phủ ban hành văn bản 10933/VPCP-CN truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về điều phối, hỗ trợ vật liệu xây dựng thông thường giữa các tỉnh, thành phố cho công trình trọng điểm quốc gia. Chỉ đạo yêu cầu địa phương thực hiện phương án tạm thời tại Quyết định 2800/QĐ-BCT ngày 24/10/2026, cập nhật thông tin cung cầu và chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng cung ứng. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng điều phối vật liệu chỉ có tác dụng khi dữ liệu về trữ lượng, công suất mỏ, thời điểm tiếp nhận và năng lực vận chuyển được đối chiếu với tiến độ từng dự án. Thiếu phối hợp giữa nơi có nguồn và nơi cần vật liệu có thể khiến nguồn hàng trên giấy không đến được công trường đúng lúc. Trường hợp đoạn cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng qua Cần Thơ còn thiếu khoảng 2,5 triệu m³ đá cho thấy quy mô của bài toán không thể giải quyết bằng cách ứng phó riêng lẻ.
Giá công bố phải phản ánh chi phí đến công trường
Nguồn cung và giá cần được quản lý như hai phần của cùng một bài toán. Tại hội nghị ở Thanh Hóa, ông Nguyễn Duy Nở, Giám đốc Công ty TNHH Hoàng Tuấn, phản ánh có mỏ công bố giá đá nhưng giá bán thực tế lên tới 300.000 đồng/m³, trong khi nhà thầu đã ký với chủ đầu tư ở mức 200.000 đồng/m³; có nơi công bố giá nhưng không có hàng. Khoảng cách này đặt nhà thầu trước nguy cơ đội chi phí và phát sinh tranh chấp hợp đồng. Bộ Xây dựng đã đề nghị địa phương công bố kịp thời giá tại mỏ, cơ sở sản xuất, kho bãi hoặc công trình, đồng thời tính cả chi phí vận chuyển và cập nhật hàng tháng hoặc sớm hơn nếu giá biến động bất thường. Yêu cầu ấy cần được thực hiện sát thực tế: giá tại mỏ không phản ánh đầy đủ nhiên liệu, cự ly và tổ chức giao hàng. Doanh nghiệp cũng nên lập kế hoạch mua sớm với vật liệu rủi ro cao, thỏa thuận rõ điều khoản điều chỉnh giá và kiểm tra khả năng giao hàng trước khi chốt tiến độ.
Từ chỉ đạo đến năng lực thực thi
Bộ Công Thương được giao theo dõi, đôn đốc và hướng dẫn các bộ, ngành, địa phương triển khai phương án phân bổ, điều phối; chủ đầu tư các công trình trọng điểm phải xác định nhu cầu vật liệu theo từng năm để cơ quan chức năng tổng hợp và phối hợp nguồn. Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cũng tiếp tục hoàn thiện bản đồ số cung - cầu vật liệu, một công cụ chỉ hữu ích nếu dữ liệu giấy phép, trữ lượng, giá và nhu cầu được cập nhật đầy đủ. Trong tháng 11/2026, Bộ Công Thương và Bộ Tư pháp được yêu cầu khẩn trương trình Chính phủ dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định 193/2025/NĐ-CP về địa chất và khoáng sản. Đây là bước tiếp theo về thể chế, nhưng tiến độ công trình không thể chờ đến khi mọi vướng mắc được xử lý xong. Kết luận cần rõ ràng: muốn bảo đảm nguồn cung cát đá, phải chủ động kết nối liên vùng, cập nhật giá sát chi phí thực tế và gắn phân bổ vật liệu với lịch thi công cụ thể. Điều phối tốt không chỉ giữ tiến độ dự án mà còn hạn chế rủi ro chi phí cho nhà thầu và ngân sách.
