AI là trợ lý thông minh, không phải người ra quyết định
Chủ đề của bài viết này là cảnh báo việc tin tưởng tuyệt đối vào kết quả AI, khẳng định vai trò trung tâm của con người trong quyết định cuối cùng, và chỉ dẫn những nguyên tắc xác minh kết quả AI, quản trị dữ liệu AI, an toàn bảo mật AI và trách nhiệm giải trình AI đi kèm mọi ứng dụng thực tế. Trong khu vực công, AI đang được xem như một trợ lý thông minh hỗ trợ tra cứu, tổng hợp thông tin, rà soát, soạn thảo, phân tích dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Nhưng trợ lý thì vẫn là trợ lý. Khi giao quá nhiều quyền cho máy mà thiếu kiểm chứng AI, chúng ta chuyển rủi ro từ lỗi đánh máy sang lỗi chính sách. Không có hệ thống nào tự động gánh thay trách nhiệm pháp lý cho cán bộ hay lãnh đạo; nếu "nghe theo AI" mà sai, người ký vẫn là người chịu trách nhiệm.
Xác minh kết quả AI: vì sao con người vẫn phải kiểm chứng
Điểm mấu chốt của mọi hệ thống AI là dữ liệu, mà dữ liệu thì luôn có giới hạn về độ đầy đủ, chính xác, cập nhật. Kết quả do AI tạo ra vì thế phải được kiểm tra, đánh giá trước khi sử dụng, không thể coi như "sự thật" mặc định. Khi một công cụ phụ thuộc rất lớn vào dữ liệu đầu vào, nó có thể khuếch đại sai lệch thay vì sửa sai. Do đó, xác minh kết quả AI không phải bước phụ, mà là một phần bắt buộc của quy trình. Thứ trưởng Trần Trung Tính đã nhấn mạnh: "Chúng ta không nên tin tưởng tuyệt đối vào kết quả do AI gợi ý, mà cần đánh giá, kiểm chứng". Điều này đồng nghĩa các chuyên gia nghiệp vụ trong cơ quan, doanh nghiệp phải được trao quyền dừng, sửa hoặc bác bỏ kết quả AI nếu phát hiện bất thường, thay vì để máy quyết định thay mình.
Quản trị dữ liệu AI: nền móng cho ứng dụng hiệu quả
Nhiều tổ chức muốn AI "thông minh" hơn nhưng lại bỏ quên phần bẩn nhất: dọn dẹp, quản trị dữ liệu AI. Thực tế, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải gắn với quản trị dữ liệu, an toàn, bảo mật, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình, từ lựa chọn đến vận hành và giám sát hệ thống. Nếu dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa, không kiểm soát quyền truy cập, AI sẽ trở thành cánh cửa rộng mở cho rò rỉ thông tin và quyết định sai lệch. Các đơn vị được khuyến nghị phải nhận diện, quản lý các hệ thống có rủi ro và tổ chức lại hạ tầng dữ liệu để AI có thể hỗ trợ các bài toán cụ thể trong hoạt động của cơ quan nhà nước. Nói thẳng: muốn AI có ích, hãy bắt đầu từ việc xây kho dữ liệu sạch, có cấu trúc, có người chịu trách nhiệm từng tập dữ liệu, thay vì đổ lỗi cho "thuật toán" khi có sự cố.
An toàn bảo mật AI và trách nhiệm giải trình: không thể tách rời
AI không chỉ đặt câu hỏi về hiệu suất, mà còn chạm vào an toàn, an ninh, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. An toàn bảo mật AI không dừng ở việc chống tấn công mạng, mà phải bao gồm cả kiểm soát truy cập dữ liệu nhạy cảm, giám sát hoạt động hệ thống và ghi nhận đầy đủ dấu vết quyết định. Việc xác minh kết quả AI vì thế phải đi cùng cơ chế ghi nhận: ai kích hoạt mô hình, dữ liệu nào được dùng, chuyên gia nào đã kiểm chứng AI trước khi quyết định được ban hành. Người thực thi phải căn cứ vào gợi ý của AI, cùng với kinh nghiệm và kiến thức của mình, để đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định. Nếu tổ chức không vạch rõ đường dây trách nhiệm, mọi sự cố sẽ bị đẩy cho "hệ thống", trong khi pháp luật chỉ truy cứu được con người cụ thể.
Cách tiếp cận thực tế: coi AI là công cụ, xây quy trình kiểm chứng
Cách dùng AI khôn ngoan là bắt đầu từ những bài toán cụ thể: công việc nào đang tốn nhiều thời gian, dữ liệu nào chưa khai thác hiệu quả, quá trình nào có thể hỗ trợ, dịch vụ nào dành cho người dân và doanh nghiệp có thể được cải thiện. Sau đó, thiết kế quy trình mà trong đó AI chỉ cung cấp gợi ý, còn con người ra quyết định, kiểm chứng AI và chịu trách nhiệm giải trình AI. Việc xác minh kết quả AI nên được chuẩn hóa thành bước bắt buộc, với tiêu chí rõ ràng về độ tin cậy dữ liệu, mức độ rủi ro chấp nhận được. Khi luật về trí tuệ nhân tạo đã hình thành khuôn khổ pháp lý, phần còn lại là kỷ luật thực thi trong từng cơ quan và doanh nghiệp. Kết luận đơn giản: AI mạnh đến đâu không quan trọng bằng việc tổ chức có giữ được quyền quyết định trong tay con người, cùng một hệ thống quản trị dữ liệu và bảo mật đủ chặt chẽ.
