AI mở rộng lớp học tiếng Việt, không làm thay học sinh
AI trong giáo dục là việc dùng công nghệ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ học sinh tìm kiếm, phát triển ý tưởng và tạo sản phẩm, đồng thời rèn khả năng kiểm chứng, lựa chọn và chịu trách nhiệm với kết quả học tập. Cách tiếp cận ấy đáng chú ý hơn việc đưa một công cụ mới vào lớp: nó thay đổi vai trò của học sinh từ người nhận bài sang người chủ động khám phá.
Sáng 4/11, Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm ở phường Sài Gòn, TP.HCM tổ chức chuyên đề ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy tiếng Việt theo dự án cho học sinh lớp 5. Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM xây dựng kế hoạch, tổ chức chuyên đề; nhà trường thực hiện tiết dạy minh họa. Chương trình có khoảng 300 đại biểu dự trực tiếp và 1.000 điểm cầu trực tuyến.
Đặt sự kiện trong bối cảnh AI phát triển nhanh, đổi mới phương pháp không còn là lựa chọn trang trí. Điểm đáng giá của mô hình là công nghệ phục vụ việc học, còn câu hỏi, trao đổi và quyết định vẫn thuộc về học sinh.
Từ trang sách đến sản phẩm do học sinh làm chủ
Dự án “Từ trang sách đến thế giới xanh” lấy đọc làm điểm xuất phát rồi kết nối đọc hiểu, từ và câu, viết, nói, nghe và đọc mở rộng. Học sinh lớp 5 được chia thành năm nhóm chuyên gia, từ kể chuyện, khám phá từ ngữ đến đọc diễn cảm và tìm hiểu thiên nhiên. Cách tổ chức này khiến học tiếng Việt gắn với một mục đích cụ thể thay vì dừng ở bài tập rời rạc.
Các công cụ AI học sinh sử dụng gồm ChatGPT, NotebookLM và Padlet. Các em dùng chúng để tìm thông tin, phát triển ý tưởng, sáng tạo nội dung, thiết kế sản phẩm và trình bày kết quả; sau đó vẫn phải kiểm chứng, chọn lọc và chỉnh sửa thông tin. Như vậy, AI hỗ trợ học tập không đồng nghĩa với giao việc suy nghĩ cho máy.
Một nhóm học sinh cho biết đã làm 30 sản phẩm logo giới thiệu cảnh đẹp thiên nhiên, 7 bài thuyết trình PowerPoint cùng túi vải có hình vẽ và phần đọc giới thiệu. Quy mô ấy đáng kể, nhưng giá trị giáo dục nằm ở quá trình đọc, viết đề dẫn, góp ý lẫn nhau và luyện cách trình bày.
Đọc sâu, dùng từ chuẩn và biết tự sửa
Dự án không thu hẹp môn Tiếng Việt vào sản phẩm bắt mắt. Nhóm “Thanh âm của thiên nhiên” ghi âm nhiều lần luyện đọc, nhận góp ý rồi điều chỉnh cách ngắt nghỉ, nhấn giọng và thể hiện cảm xúc. Học sinh qua đó tập tự đánh giá và nhận ra rằng muốn đọc diễn cảm thì trước hết phải hiểu văn bản.
Nhóm “Thám tử từ ngữ” tìm hiểu Sơn Đoòng qua video, rồi nhận nhiệm vụ nhận diện từ ngữ chỉ sự vật gắn với địa danh. Hoạt động giúp các em tích lũy vốn từ, hiểu nghĩa và chọn cách dùng phù hợp. Nhóm kể chuyện lại chuyển kiến thức thành bài viết, sách lật và phụ san. Mỗi sản phẩm là một dịp vận dụng ngôn ngữ, không phải phần trang trí tách rời bài học.
Khi học sinh trình bày và đặt câu hỏi cho bạn, giáo viên có thể quan sát rõ hơn năng lực nghe, nói, đọc, viết của từng em để định hướng hỗ trợ. Công nghệ mở thêm đường tìm hiểu; chiều sâu vẫn đến từ việc đọc kỹ, trao đổi và sửa bài.
Giáo viên dẫn đường, học sinh chịu trách nhiệm
Mô hình này chỉ có ý nghĩa nếu giáo viên không biến AI thành lối tắt để hoàn thành sản phẩm. Thay vì đưa mẫu cho học sinh sao chép, thầy cô thiết kế nhiệm vụ, gợi câu hỏi, giới thiệu học liệu, phản hồi và giúp kết nối sản phẩm với mục tiêu môn học. Học sinh được chọn hoạt động theo sở thích, phân công việc và trình bày điều mình tự rút ra.
Cũng cần giữ chỗ cho bàn tay và ý tưởng của trẻ: dự án kết hợp sản phẩm có hỗ trợ công nghệ với đồ thủ công do học sinh tự làm. Đây là lựa chọn đúng đắn, bởi năng lực ngôn ngữ không thể được chứng minh chỉ bằng hình ảnh đẹp hay một bản trình chiếu hoàn chỉnh.
Trường Nguyễn Bỉnh Khiêm đưa ra một hướng đi thuyết phục cho AI trong giáo dục: dùng công nghệ để học sinh tìm tòi nhiều hơn, chứ không để công nghệ nghĩ hộ. Khi việc kiểm chứng, lựa chọn và chỉnh sửa trở thành một phần của nhiệm vụ, AI giúp học sinh học sâu hơn về tiếng Việt và hình thành kỹ năng cần thiết trong thời đại số.
