Smartphone chạm đáy 13 năm: khủng hoảng chip nhớ đã thành khủng hoảng nhu cầu
Khủng hoảng chip nhớ trong ngành bán dẫn là tình trạng thiếu bộ nhớ DRAM và NAND kéo dài, khi năng lực sản xuất bị dồn sang trung tâm dữ liệu AI, làm nguồn cung cho điện tử tiêu dùng bị bóp nghẹt, giá linh kiện tăng và buộc các hãng smartphone phải tăng giá hoặc cắt giảm sản phẩm, khiến người dùng trì hoãn nâng cấp thiết bị và thị trường bước vào giai đoạn suy giảm sâu nhất hơn một thập kỷ. Chính vì vậy, cú lao dốc của smartphone quý II 2026 không chỉ là một chu kỳ suy thoái ngắn hạn mà là dấu hiệu cho thấy mô hình tăng trưởng cũ của ngành đang đổ vỡ. Theo ước tính, lượng smartphone xuất xưởng toàn cầu trong quý II/2026 giảm 11% so với cùng kỳ, xuống mức thấp nhất của một quý II kể từ năm 2013. Khi một ngành từng quen với tăng trưởng hai chữ số phải quay lại mốc cách đây 13 năm, vấn đề không còn nằm ở vài lô hàng linh kiện chậm trễ, mà là toàn bộ cấu trúc ưu tiên trong hệ sinh thái bán dẫn đã đổi hướng sang AI. Câu hỏi thực sự lúc này không phải "bao giờ thị trường hồi phục", mà là "hồi phục theo hình dạng nào".
Cơn sốt AI: kẻ đốt nóng lợi nhuận chip, người siết cổ thị trường smartphone
Điểm nghịch lý của cuộc khủng hoảng chip nhớ nằm ở chỗ: AI đang bùng nổ, nhưng chính cơn sốt AI lại là tác nhân siết chặt thị trường smartphone. Các nhà cung ứng bán dẫn ưu tiên sản xuất chip nhớ băng thông cao HBM cho trung tâm dữ liệu AI – nơi biên lợi nhuận cao hơn nhiều so với điện tử tiêu dùng. Kết quả là dây chuyền DRAM, NAND cho di động bị thu hẹp, tạo nên tình trạng thiếu bộ nhớ toàn cầu kéo dài. Nguồn cung bị bóp nghẹt khiến giá linh kiện tăng vọt, chi phí BOM leo thang và buộc các hãng điện thoại chuyển phần chi phí này sang người dùng bằng cách tăng giá bán. Theo phân tích, các mẫu máy phổ thông và tầm trung vốn sống nhờ giá rẻ nay "không còn khả thi về mặt cấu trúc chi phí" ở khung giá cũ. Đây là điểm nút: AI tạo ra lợi nhuận mới cho chip nhớ, nhưng đồng thời phá vỡ trụ cột tăng trưởng của smartphone – phân khúc đại chúng.
Người dùng chịu thiệt: giá tăng, lựa chọn ít đi, phân khúc phổ thông bị bỏ rơi
Đối với người dùng, khủng hoảng chip nhớ không phải là khái niệm kỹ thuật xa vời, mà là hóa đơn điện thoại tăng lên và kệ hàng trở nên vắng model mới. Giá linh kiện tăng buộc nhà sản xuất phải tăng giá bán, chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn, kéo dài vòng đời sản phẩm cũ hoặc cắt giảm kế hoạch ra mắt và sản xuất. Phân khúc phổ thông và tầm trung – nơi chiếm phần lớn doanh số – bị ảnh hưởng nặng nhất vì cực kỳ nhạy cảm với giá. Hệ quả là xu hướng người dùng thắt chặt chi tiêu, trì hoãn việc nâng cấp máy, chuyển sang thiết bị tân trang hoặc mua điện thoại đời cũ ngày càng rõ rệt. Các hãng được khuyến khích tập trung vào phân khúc cao cấp để bảo vệ doanh thu và biên lợi nhuận, khiến thị trường smartphone suy giảm càng mang màu sắc "xa xỉ hóa" – người có tiền vẫn có máy tốt, trong khi nhóm đại chúng bị đẩy ra xa khỏi thế hệ công nghệ mới.
Samsung, Apple lội ngược dòng: bài học sống sót trong thời thiếu bộ nhớ
Giữa bức tranh thị trường smartphone suy giảm, hai cái tên đi ngược dòng là Samsung và Apple – và cách họ làm điều đó cho thấy mô hình sống sót mới của ngành. Samsung đã giành lại vị trí số một thế giới với khoảng 24% thị phần, ghi nhận mức tăng trưởng mạnh nhất trong nhóm 5 hãng dẫn đầu. Lợi thế đến từ chuỗi cung ứng tự chủ, nguồn cung ổn định, mức tăng giá tương đối thấp tại các thị trường trọng điểm, dòng Galaxy S26 – đặc biệt bản Ultra tích hợp nhiều tính năng AI – cùng chương trình khuyến mãi mùa hè. Apple cũng tăng 3% lượng máy xuất xưởng, đưa thị phần lên mức kỷ lục khoảng 20%, và là hãng lớn hiếm hoi không tăng giá trong quý nhờ sức hút của iPhone 17. Tuy vậy, áp lực chi phí linh kiện khiến khả năng Apple phải điều chỉnh tăng giá trong các tháng tới được nhắc đến. Ở chiều ngược lại, Xiaomi, OPPO, vivo – phụ thuộc vào phân khúc phổ thông và tầm trung – chứng kiến mức sụt giảm hai chữ số và buộc phải tinh gọn danh mục, loại bỏ máy giá rẻ biên lợi nhuận thấp để tồn tại.
Triển vọng phục hồi: smartphone phải chấp nhận kỷ nguyên "ít nhưng đắt"
Các dự báo hiện tại không ủng hộ kịch bản phục hồi nhanh. Lượng smartphone xuất xưởng toàn cầu cả năm 2026 được dự báo giảm khoảng 14%, và tình trạng thiếu bộ nhớ có thể kéo dài sang năm 2027. Một số phân tích cho rằng giá bộ nhớ khó giảm trước nửa cuối năm 2027 và khó quay lại mặt bằng trước năm 2025. Nói cách khác, kỷ nguyên linh kiện giá rẻ nuôi dưỡng hàng loạt model phổ thông đã kết thúc, ít nhất trong vài năm tới. Trong bối cảnh đó, các hãng smartphone sẽ tiếp tục đẩy mạnh phân khúc cao cấp, tích hợp AI và dịch vụ để bù đắp sản lượng sụt giảm, đồng thời kéo dài vòng đời sản phẩm thay vì ra mắt dồn dập. Người dùng cần làm quen với thực tế "ít nhưng đắt": ít lựa chọn, chu kỳ nâng cấp lâu hơn, nhưng mỗi chiếc máy mới sẽ được kỳ vọng mang lại giá trị cao hơn thông qua AI và dịch vụ đi kèm. Khủng hoảng chip nhớ, xét cho cùng, đang buộc thị trường từ bỏ chiến lược tăng trưởng dựa trên số lượng để bước vào giai đoạn chọn lọc, nơi chất lượng và khả năng thích nghi với AI quyết định kẻ thắng cuộc.
