Thỏa thuận VinSpeed–Siemens: bước ngoặt cho đường sắt cao tốc Việt Nam
Tàu Velaro Novo là thế hệ tàu cao tốc mới của Siemens, được thiết kế lại để vận hành ở dải tốc độ 250–360 km/h, tiết kiệm năng lượng, nhẹ hơn và cho phép tùy biến không gian hành khách linh hoạt, nay được VinSpeed lựa chọn cho các tuyến đường sắt cao tốc Việt Nam.
Điểm đáng nói không phải là một hợp đồng mua tàu, mà là cách VinSpeed dùng tàu Velaro Novo để kéo cả hệ sinh thái đường sắt cao tốc Việt Nam lên chuẩn mới. VinSpeed đã ký hợp đồng với Siemens Mobility để mua 10 đoàn tàu Velaro Novo, kèm hệ thống điều khiển ETCS Level 2 và công nghệ tự động hóa tàu ATO cho hai tuyến Hà Nội – Quảng Ninh và Bến Thành – Cần Giờ. Đây là mua trọn một nền tảng công nghệ, không chỉ là phương tiện. Tốc độ khai thác thương mại lên tới 350 km/h, mỗi đoàn tàu dài 200 m với 7 toa và 760 ghế, tăng đáng kể sức chứa hành khách. Đó là thông điệp rất rõ: VinSpeed không muốn đi chậm, mà muốn nhảy thẳng vào nhóm tiên phong.
Velaro Novo: “ống rỗng” công nghệ và bước nhảy tự động hóa
Nếu chỉ xem Velaro Novo là một mẫu tàu nhanh hơn thì đánh giá như vậy là quá thấp. Siemens bắt đầu phát triển Velaro Novo từ năm 2013 và giới thiệu năm 2018 với mục tiêu tạo ra một kiến trúc tàu hoàn toàn mới, nhẹ hơn, tiết kiệm năng lượng hơn và linh hoạt hơn trong bố trí nội thất. Theo chính Siemens, nền tảng này có thể giảm tới 30% mức tiêu thụ năng lượng, giảm khoảng 15% trọng lượng, đồng thời tăng khoảng 10% không gian dành cho hành khách so với các thế hệ Velaro trước.
Điểm mang tính “tư duy lại” là khái niệm “empty tube” – thân toa như một ống rỗng, nơi phần lớn tủ kỹ thuật được chuyển ra khỏi khoang hành khách. Không gian này cho phép nhà khai thác như VinSpeed tùy biến cấu hình, từ ghế phổ thông dày đặc tới khoang doanh nhân rộng rãi, mà không phải làm lại cả kết cấu. Ở tầng hạ tầng vô hình, ETCS Level 2 chịu trách nhiệm giám sát và kiểm soát chạy tàu, trong khi ATO tự động hóa tăng tốc, điều chỉnh tốc độ và phanh. Đây là bước nhảy từ vận hành dựa vào con người sang vận hành dựa vào thuật toán – thứ sẽ quyết định cách đường sắt cao tốc Việt Nam vận hành trong nhiều thập kỷ tới.
So sánh với Brightline West: Việt Nam chọn đi cùng nhóm tiên phong
Một trong những tín hiệu mạnh nhất từ thương vụ VinSpeed Siemens là thời điểm tham gia. Theo RollingStock World, trước hợp đồng với VinSpeed, thế hệ tàu Velaro Novo mới chỉ được Siemens cung cấp cho dự án Brightline West tại Mỹ. Tháng 5/2024, Brightline West chọn Siemens làm nhà cung cấp ưu tiên cho 10 đoàn American Pioneer 220, mỗi đoàn 7 toa, phát triển trên nền tảng công nghệ cao tốc thế hệ mới và sản xuất tại nhà máy ở bang New York.
Với việc 10 đoàn Velaro Novo dành cho Việt Nam cũng gồm 7 toa, tốc độ tối đa tương đương 350 km/h, phục vụ tuyến Hà Nội – Quảng Ninh dài 121 km với 4 ga và Bến Thành – Cần Giờ dài 54 km với 2 ga, Việt Nam đang đứng chung hàng với một trong những dự án đường sắt cao tốc được chú ý nhất tại Mỹ. Sự khác biệt nằm ở cách tùy biến: đoàn tàu Mỹ phải tuân thủ các chuẩn như ADA, ưu tiên không gian di chuyển cho người khuyết tật, còn VinSpeed có thể tối ưu mật độ 760 ghế cho nhu cầu vận tải hành khách khối lượng lớn. Việt Nam không mua “đồ cũ”, mà chấp nhận rủi ro trở thành khách hàng sớm của một nền tảng mới – đổi lại là vị thế công nghệ ngang hàng những mạng lưới tiên tiến.
Tác động tới hành khách và hạ tầng: hơn một chuyến tàu nhanh
Từ góc nhìn hành khách, 760 ghế trên mỗi đoàn tàu nghĩa là năng lực chuyên chở lớn hơn, giảm áp lực quá tải trên tuyến Hà Nội – Quảng Ninh – một trong những hành lang du lịch, logistics quan trọng phía Bắc. Không gian hành khách tăng khoảng 10% nhờ kiến trúc mới, cộng với khả năng tùy biến nội thất, hứa hẹn một trải nghiệm tốt hơn cả về chỗ ngồi lẫn dịch vụ trên tàu. Quan trọng hơn, ATO giúp tối ưu khoảng cách giữa các đoàn tàu, điều khiển tốc độ, tăng tốc, phanh, qua đó cải thiện độ chính xác giờ tàu và giảm tiêu thụ năng lượng.
Ở cấp hạ tầng, việc tích hợp đồng bộ công nghệ tín hiệu, thông tin liên lạc, điện khí hóa cùng ETCS Level 2 và ATO biến các tuyến này thành phòng thí nghiệm sống của đường sắt cao tốc Việt Nam. Siemens không chỉ bán tàu, mà còn mở ra chuỗi giá trị dịch vụ bảo trì, nâng cấp công nghệ trong suốt quá trình vận hành dài hạn. Các nhà thầu phụ trong chuỗi cung ứng linh kiện, hệ thống điều khiển tự động, công nghệ ETCS được kéo vào cuộc chơi. Nếu Việt Nam tận dụng tốt, các tuyến tàu cao tốc Hà Nội Quảng Ninh và Bến Thành – Cần Giờ có thể trở thành “bệ phóng” chuẩn kỹ thuật cho những dự án đường sắt cao tốc tiếp theo.
Kết luận: đường sắt cao tốc Việt Nam có dám kiên định với cuộc chơi công nghệ?
Thỏa thuận VinSpeed Siemens là một lựa chọn có tính tuyên ngôn: hoặc Việt Nam tiếp tục chấp nhận hạ tầng đường sắt lạc hậu, hoặc dám bước vào nhóm rất nhỏ khách hàng sớm của một nền tảng tàu cao tốc mới. Velaro Novo là nền tảng tàu cao tốc tiên tiến nhất của Siemens theo chính lời nhà sản xuất, với ETCS Level 2 và ATO được tích hợp để vận hành như một hệ thống tự động hoàn chỉnh. Việc triển khai đúng kế hoạch có thể biến đây thành một trong những mạng lưới đường sắt cao tốc đầu tiên trên thế giới áp dụng vận hành tàu tự động dựa trên ETCS ở quy mô quốc gia.
Câu hỏi còn lại không phải “tàu có nhanh không”, mà là khả năng Việt Nam xây dựng năng lực vận hành, bảo trì, quản trị dữ liệu và đào tạo nhân lực quanh hệ thống mới này đến đâu. Nếu VinSpeed và các đối tác nhà nước biến được hai tuyến thử nghiệm thành chuẩn mực, đường sắt cao tốc Việt Nam sẽ lần đầu tiên có cơ hội viết lại câu chuyện của mình từ góc độ công nghệ, chứ không chỉ là những bản quy hoạch nằm trên giấy.
