Ba ưu tiên cho giai đoạn hợp tác mới
Nông nghiệp xanh ASEAN là hướng chuyển đổi sản xuất nông nghiệp trong khu vực theo cách bền vững, phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời bảo vệ an ninh lương thực và sinh kế người dân. Tại Hội nghị Bộ trưởng Nông Lâm nghiệp ASEAN lần thứ 48 (AMAF 48) ở Singapore ngày 29/10, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp đề xuất ba ưu tiên hợp tác cho giai đoạn 2026-2030. Điểm đáng chú ý là các ưu tiên không tách mục tiêu xanh khỏi nhu cầu trước mắt: bảo đảm nguồn lương thực, giữ cho sản xuất và lưu thông nông sản đứng vững trước cú sốc, rồi dùng đổi mới để nâng hiệu quả. Kế hoạch ngành Lương thực, Thực phẩm, Nông nghiệp và Lâm nghiệp ASEAN 2026-2030 tạo khuôn khổ thực hiện, hướng tới cụ thể hóa tầm nhìn ngành đến năm 2045. Đây là cách tiếp cận có lý: chuyển đổi xanh chỉ bền nếu vừa giảm rủi ro vừa cải thiện sinh kế.
Bối cảnh khiến đề xuất này cấp thiết. Sản xuất nông nghiệp chịu sức ép đồng thời từ biến đổi khí hậu, thiên tai và biến động thị trường; vì thế, nguồn cung chủ động và năng lực dự báo không còn là việc riêng của từng quốc gia. Các lãnh đạo ngành tại AMAF 48 thống nhất đẩy nhanh triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Kế hoạch chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN 2026-2030, tầm nhìn ngành đến năm 2045 và kế hoạch ngành 2026-2030. Thách thức tiếp theo là biến các khuôn khổ đó thành phối hợp thực chất, thay vì dừng ở những cam kết chung.
An ninh lương thực bắt đầu từ chuỗi cung ứng có sức chống chịu
Ưu tiên thứ nhất đặt an ninh lương thực cùng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng nông sản ở vị trí trung tâm. Việt Nam ủng hộ nâng cao hiệu quả Hệ thống thông tin an ninh lương thực ASEAN (AFSIS) và cơ chế Dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR), đồng thời đề nghị phối hợp chặt hơn giữa các cơ chế hiện có. Đề xuất mở rộng chia sẻ thông tin về phân bón, thức ăn chăn nuôi và các đầu vào thiết yếu cũng rất thiết thực: thiếu dữ liệu kịp thời, các nước khó nhận diện điểm nghẽn trước khi chúng làm gián đoạn sản xuất hoặc đẩy chi phí lên.
Khi dữ liệu cung ứng được cập nhật và chia sẻ, các nước có thêm cơ sở để dự báo rủi ro, đánh giá nguồn hàng và chuẩn bị phương án ứng phó. Lợi ích không chỉ nằm ở lượng lương thực sẵn có; một hệ thống ổn định hơn còn giúp nông dân và người tiêu dùng bớt chịu tác động dây chuyền từ biến động đầu vào. Vì vậy, hợp tác nông nghiệp ASEAN nên xem trao đổi thông tin và kết nối cơ chế dự phòng là hạ tầng thiết yếu, không phải phần việc phụ.
Chuyển đổi xanh phải đến được với người sản xuất
Ưu tiên thứ hai là chuyển sang nền nông nghiệp bền vững, phát thải thấp và thích ứng với khí hậu. Việt Nam hoan nghênh kế hoạch ASEAN về nông nghiệp tái sinh và thích ứng giai đoạn 2026-2030, cùng tuyên bố thúc đẩy hướng sản xuất này để xây dựng một ASEAN bền vững và bảo đảm an ninh lương thực. Các việc cần làm đã khá cụ thể: cải thiện sức khỏe đất, sử dụng nước hiệu quả, phát triển lúa phát thải thấp và tận dụng phụ phẩm theo hướng tuần hoàn. Đây là những lựa chọn có thể gắn mục tiêu môi trường với năng suất, nhưng chỉ có tác dụng khi công nghệ và kinh nghiệm được chuyển giao theo điều kiện canh tác thực tế.
Đề xuất cũng nhấn mạnh nhân rộng mô hình có lợi ích thiết thực cho nông dân, thay vì áp dụng một công thức chung cho mọi địa phương. Trong lâm nghiệp, Việt Nam ủng hộ sáng kiến trồng một tỷ cây của ASEAN và kêu gọi hợp tác phục hồi cảnh quan rừng, quản lý rừng bền vững, phòng cháy rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Muốn chuyển đổi có tính bao trùm, tài chính khí hậu, vốn ưu đãi và đầu tư cần được huy động cùng đối tác phát triển, tổ chức tài chính và khu vực tư nhân; nông hộ nhỏ, hợp tác xã và cộng đồng địa phương phải có khả năng tiếp cận nguồn lực đó.
Đổi mới chỉ có ý nghĩa khi nâng giá trị nông sản
Ưu tiên thứ ba là thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và liên kết chuỗi giá trị nông sản trong khu vực. Việt Nam đề xuất tăng cường nghiên cứu và ứng dụng công nghệ để nâng năng suất, giảm chi phí sản xuất, bảo đảm an toàn thực phẩm và cải thiện năng lực cạnh tranh. Hướng đi này cần tránh biến số hóa thành mục tiêu tự thân: công nghệ chỉ có giá trị nếu người sản xuất sử dụng được và giúp nông sản đi qua chuỗi cung ứng hiệu quả hơn.
Vì vậy, chuyển đổi số cần gắn với đào tạo, dịch vụ khuyến nông và sự tham gia của hợp tác xã, doanh nghiệp để nông dân tiếp cận, ứng dụng công nghệ hiệu quả. Thước đo hợp tác nên là kết quả cụ thể về năng suất, thu nhập, sử dụng tài nguyên và khả năng chống chịu của người sản xuất. Ba ưu tiên của Việt Nam bổ trợ lẫn nhau: an ninh lương thực tạo nền ổn định, nông nghiệp phát thải thấp giảm sức ép môi trường, còn đổi mới mở đường nâng giá trị sản phẩm. Nếu ASEAN đưa được các mục tiêu này vào chương trình và hỗ trợ mà nông dân thực sự chạm tới, chuyển đổi xanh sẽ trở thành năng lực chung của khu vực, không chỉ là cam kết trên giấy.
