Từ chỗ “giữ hộ con” đến nơi phát triển kỹ năng từng bước nhỏ
Giáo dục trẻ khuyết tật là quá trình nuôi dưỡng, dạy học và rèn kỹ năng có chủ đích cho trẻ có khiếm khuyết về cơ thể hoặc nhận thức, với mục tiêu không chỉ chăm sóc đời sống hằng ngày mà còn tạo cơ hội để trẻ phát triển tâm lý, hình thành kỹ năng sống cho trẻ và hòa nhập xã hội ở mức phù hợp với khả năng của từng em. Ở nhiều trung tâm hỗ trợ trẻ em hiện nay, cách tiếp cận đã thay đổi rõ: trọng tâm không còn là trông nom, phát cơm, cấp quần áo, mà là kiên trì bồi đắp từng kỹ năng nhỏ. Tại một trung tâm nuôi dạy trẻ khuyết tật được đưa vào hoạt động từ năm 2015 bằng nguồn xã hội hóa, mỗi kỹ năng học được, mỗi bước tiến dù rất nhỏ đều được xem là nỗ lực quý giá của trẻ và của cả đội ngũ giáo viên. Cách nhìn này buộc phụ huynh phải thay đổi kỳ vọng: thay vì chờ đợi một “bước nhảy vọt”, hãy xác định đồng hành trong một hành trình dài, với rất nhiều bước đi chậm mà chắc.
Khi xưởng may, lớp kỹ năng trở thành “phòng tập tự tin”
Điểm đáng nói ở các trung tâm giáo dục trẻ khuyết tật hiện nay là việc lồng ghép dạy nghề, kỹ năng tự phục vụ và giao tiếp vào sinh hoạt thường ngày. Tại một trung tâm ở Quảng Ngãi, giáo viên phải truyền đạt kiến thức lặp đi lặp lại nhiều lần, nhưng nhờ sự kiên trì, các em khiếm thính, khó khăn nhận thức đã có thể tự tay làm ra những sản phẩm may tinh xảo, được bán tại nhiều cửa hàng để tạo thêm thu nhập tự lập cho các em. Hơn mười học viên trưởng thành từ trung tâm này đã tìm được việc làm tại doanh nghiệp bên ngoài với mức lương cao – một minh chứng rõ ràng rằng tập trung vào kỹ năng cụ thể hiệu quả hơn nhiều so với cách “giữ hộ con” thụ động. Quan trọng hơn, môi trường yêu thương ở đây giúp các em xóa bớt rào cản tâm lý để tự tin hòa nhập cộng đồng, thay vì mãi ở trong cảm giác mình là gánh nặng của gia đình.
Giáo dục, kỹ năng sống và phát triển tâm lý: trụ cột của hành trình trưởng thành
Việc nuôi dưỡng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt chỉ là nền tảng; nếu thiếu giáo dục và rèn kỹ năng, hành trình trưởng thành của các em dễ bị chặn lại ở ngưỡng sinh tồn. Tại một trung tâm bảo trợ xã hội thành lập từ năm 2010, gần 300 trẻ em và sinh viên mồ côi, khó khăn đã được tiếp nhận, nuôi dưỡng và chăm sóc, song điểm thay đổi cuộc đời họ nằm ở chỗ trung tâm tổ chức lớp học, phụ đạo, lớp kỹ năng sống và chăm sóc sức khỏe tinh thần cho các em. Nhiều học sinh ở đây đỗ đại học, cao đẳng và 115 sinh viên đã tốt nghiệp với kết quả từ khá đến xuất sắc, tất cả đều có việc làm, thu nhập ổn định. Một cơ sở khác hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập cho 621 học sinh mầm non, tiểu học, trung học với 52 lớp, kết hợp dạy kiến thức với rèn kỹ năng tự phục vụ, giao tiếp, thích ứng và hòa nhập xã hội. Đây không còn là “chỗ ở tạm”, mà là hệ sinh thái giáo dục toàn diện, đặt phát triển tâm lý trẻ lên vị trí trung tâm.
Phụ huynh cần đổi vai: từ người kỳ vọng sang người đồng hành bền bỉ
Nếu các trung tâm hỗ trợ trẻ em đang thay đổi tư duy giáo dục, phụ huynh cũng phải thay đổi vai trò của mình. Hành trình trưởng thành của trẻ khuyết tật luôn cần nhiều thời gian hơn, nhiều lần chỉ dẫn hơn và rất nhiều sự kiên nhẫn; các lớp học tại những trung tâm như Võ Hồng Sơn “luôn ngập tràn sự kiên trì” của cả thầy và trò. Mỗi kết quả học tập, mỗi kỹ năng được hình thành hay mỗi ước mơ được nuôi dưỡng đều là thành quả của quá trình đồng hành lâu dài, chứ không phải một khóa học ngắn hạn. Với trẻ có khiếm khuyết, cha mẹ càng nóng vội, áp lực càng đè nặng lên tâm lý của con. Thay vì so sánh con với những đứa trẻ khác, phụ huynh nên cùng giáo viên đặt mục tiêu nhỏ, cụ thể: tự ăn, tự mặc quần áo, nói được vài câu rõ ràng, dám chào hỏi người lạ… Mỗi bước đó, khi được ghi nhận đúng mức, sẽ tạo nên nền tự tin vững chắc cho trẻ.
Giáo dục trẻ khuyết tật là trách nhiệm chung, không chỉ của gia đình
Điểm chung ở các trung tâm nuôi dạy và bảo trợ là không trung tâm nào có thể “tự bơi”. Một trung tâm nuôi dạy trẻ khuyết tật ở Quảng Ngãi phải dựa vào nguồn xã hội hóa ngay từ khi thành lập, và đến nay điều kiện sinh hoạt, học tập của các em vẫn cần sự tiếp sức từ cộng đồng. Trong lễ bế giảng năm học, một ngân hàng thương mại đã hỗ trợ 50 triệu đồng cho công tác chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục học sinh tại đây. Ở Đà Nẵng, sự hiện diện của chính quyền, đoàn thể tại các trung tâm hòa nhập hay mái ấm không chỉ mang ý nghĩa động viên tinh thần mà còn khẳng định rằng giáo dục trẻ khuyết tật, phát triển tâm lý trẻ và xây dựng kỹ năng sống cho trẻ là nhiệm vụ xã hội, không phải “việc riêng của một nhà nào đó”. Nếu gia đình, nhà trường, trung tâm và cộng đồng cùng kiên trì, mạng lưới an toàn xung quanh trẻ sẽ đủ dày để các em dám thử, dám sai và dám mơ.
