Tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng nhưng dựa quá nhiều vào sản lượng
Xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam là bức tranh tăng trưởng nhanh về sản lượng nhưng đang chịu sức ép khi giá hạt tiêu toàn cầu biến động và cạnh tranh ngày càng gay gắt, buộc doanh nghiệp phải chuyển từ chiến lược bán nhiều sang chiến lược bán sản phẩm có giá trị cao hơn nếu muốn giữ vững thị phần hạt tiêu lâu dài. Trong 8 tháng đầu năm, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 190.000 tấn hạt tiêu, đưa kim ngạch lên 1,25 tỷ USD, tăng lần lượt 15,3% về lượng và 10,4% về trị giá so với cùng kỳ, cho thấy nhu cầu vẫn rất tích cực. Nhưng mặt trái của bức tranh này là giá xuất khẩu bình quân giảm 4,3%, nghĩa là tăng trưởng chủ yếu được mua bằng khối lượng. Nếu tiếp tục quỹ đạo này, con số kim ngạch có thể vẫn đẹp, nhưng biên lợi nhuận và sức chịu đựng của chuỗi cung ứng sẽ bị bào mòn.
Mỹ là trụ cột, thị trường mới là động lực nhưng cũng là phép thử
Điểm sáng đáng kể nhất của xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam là cấu trúc thị trường đang đa dạng hơn, trong đó Hoa Kỳ nổi lên như trụ cột. Thị trường này nhập khẩu 46,13 nghìn tấn, chiếm 24,09% tổng lượng xuất khẩu, tăng cả về lượng lẫn trị giá so với cùng kỳ. Một câu có thể trích dẫn là: "Hoa Kỳ hiện chiếm gần một phần tư lượng hạt tiêu xuất khẩu của Việt Nam, trở thành thị trường trụ cột về tiêu thụ". Tốc độ tăng của Mỹ cao hơn mức tăng chung, giúp bù đắp suy giảm tại UAE, Ấn Độ, Anh và Đức, nơi lượng nhập khẩu lần lượt giảm 29,8%, 22,5%, 18% và 14,4%. Đồng thời, các thị trường như Thổ Nhĩ Kỳ, Thái Lan, Hà Lan, Ai Cập, Philippines ghi nhận mức tăng trưởng 2 con số, cho thấy doanh nghiệp đã chủ động tìm hướng phân tán rủi ro và mở rộng dung lượng tiêu thụ.
Thị phần hạt tiêu bị bào mòn: cảnh báo từ câu chuyện Thổ Nhĩ Kỳ
Tuy mở rộng được lượng xuất khẩu, bài toán thị phần hạt tiêu cho thấy sự mong manh. Trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ là ví dụ điển hình: dù lượng tiêu Việt Nam xuất sang thị trường này trong 7 tháng tăng 13,9% và Việt Nam vẫn là nhà cung cấp lớn nhất, thị phần lại giảm mạnh từ 71,17% xuống 62,16% về lượng và từ 69,6% xuống 48,8% về trị giá. Nguyên nhân là nguồn cung từ các đối thủ tăng nhanh hơn. Brazil tăng lượng xuất khẩu sang Thổ Nhĩ Kỳ 90%, còn trị giá tăng tới 237,1%, qua đó nâng thị phần từ 20,26% lên 29,53% về lượng và từ 20% lên 41,5% về trị giá. Madagascar và Ấn Độ cũng gia tăng hiện diện. Tổng nhu cầu nhập khẩu hạt tiêu của Thổ Nhĩ Kỳ tăng 30,4%, cao hơn nhiều so với mức tăng cung của Việt Nam, tạo khoảng trống để đối thủ chen chân. Điều này cho thấy cạnh tranh xuất khẩu nông sản không chỉ là chuyện bán được thêm, mà là bán đủ nhanh và đủ khác biệt để không mất chỗ đứng.
Cạnh tranh giá ngày càng khốc liệt khi nguồn cung đối thủ tăng
Điểm khiến xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam đáng lo nhất lúc này là tăng trưởng về trị giá phụ thuộc nặng vào lượng hàng, trong khi giá bình quân lại đi xuống. Sản lượng tăng 15,3% nhưng giá xuất khẩu bình quân giảm 4,3% cho thấy doanh nghiệp đang chịu áp lực cạnh tranh bằng giá ở nhiều thị trường. Diễn biến giá hạt tiêu toàn cầu đang phân hóa: Indonesia tăng, Brazil giảm, Malaysia ổn định, còn giá xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu giữ nhịp, với một số dòng sản phẩm tăng nhẹ. Khi Brazil tăng nguồn cung và tạo sức ép với các nhà nhập khẩu, lợi thế về sản lượng của Việt Nam không còn đủ mạnh nếu không đi kèm chất lượng, chủng loại và khả năng chế biến phù hợp từng thị trường. Nói cách khác, cuộc chơi cạnh tranh xuất khẩu nông sản đang chuyển từ "ai rẻ hơn" sang "ai đáp ứng chuẩn tốt hơn".
Muốn giữ thị phần, phải chuyển trục sang giá trị thay vì khối lượng
Số liệu 8 tháng cho thấy hạt tiêu Việt Nam vẫn giữ được năng lực cung ứng ổn định và mạng lưới thị trường rộng, từ châu Á, châu Mỹ, châu Âu đến châu Phi. Nhưng tương lai không nằm ở việc xuất khẩu thêm vài chục nghìn tấn, mà ở việc mỗi tấn hạt tiêu mang về giá trị cao hơn. Các dòng sản phẩm chất lượng cao như tiêu đen 550 g/l hay tiêu trắng đang có mức giá tốt hơn, chứng minh cơ cấu sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị xuất khẩu. Để củng cố vị thế, doanh nghiệp cần đẩy mạnh chế biến sâu, đa dạng hóa chủng loại, xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn bền vững, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng chuẩn chất lượng khắt khe của từng thị trường. Nếu không nhanh chóng chuyển trục sang chiến lược dựa trên chất lượng và giá trị, ngành hạt tiêu sẽ bị mắc kẹt trong vòng xoáy bán nhiều nhưng thu ít, để đối thủ dần chiếm lấy phần ngon của thị trường toàn cầu.
