Phụ nữ trong khoa học: từ phòng thí nghiệm đến phòng trưng bày
Triển lãm “Phụ nữ trong Khoa học: Escape Road – Hành trình tìm kiếm các nhà khoa học tương lai đạt giải Nobel” tại Bảo tàng Đà Nẵng là một không gian trưng bày và tương tác, nơi các câu chuyện đời thực về những nhà khoa học nữ trên thế giới được dùng như công cụ giáo dục, truyền cảm hứng và gắn kết ngoại giao khoa học giữa Việt Nam và Tây Ban Nha trong bối cảnh giáo dục chiến lược đang trở thành ưu tiên của cả hai bên. Đây không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà là một tuyên ngôn: khoa học là lĩnh vực mở, và phụ nữ có quyền đứng ở trung tâm của sân khấu tri thức.
Diễn ra tại số 31 Trần Phú, Bảo tàng Đà Nẵng, triển lãm kéo dài đến ngày 30.9.2026, đưa công chúng tiếp cận chân dung và hành trình nghiên cứu của 26 nhà khoa học nữ từng nhận các giải thưởng danh giá như Nobel, Abel, Huy chương Fields, cùng 8 nhà khoa học nữ tiêu biểu của Tây Ban Nha. Triển lãm tôn vinh trí tuệ, sự kiên trì và tinh thần sáng tạo của phụ nữ trong khoa học, đồng thời gửi đi thông điệp mạnh mẽ về bình đẳng giới trong nghiên cứu và trong chính các cấu trúc quyền lực đã từng đóng khung phụ nữ ngoài phòng thí nghiệm.
Ngoại giao khoa học: khi giáo dục chiến lược được đặt trên bệ phóng nữ quyền
Điểm đáng nói nhất của triển lãm Đà Nẵng không nằm ở số lượng pano, mà ở cách nó biến phụ nữ trong khoa học thành cầu nối ngoại giao khoa học giữa hai quốc gia. Sự kiện được phối hợp tổ chức bởi Bảo tàng Đà Nẵng và Đại sứ quán Tây Ban Nha, nằm trong Chương trình Văn hóa, đã mở ra một không gian tương tác sinh động, khơi dậy đam mê sáng tạo và thắt chặt quan hệ ngoại giao giáo dục chiến lược giữa Việt Nam và Tây Ban Nha. Việc Tây Ban Nha đưa bình đẳng giới trở thành trụ cột trong chính sách đối ngoại không còn là khẩu hiệu; nó được cụ thể hóa bằng các hoạt động như thế này.
Ở đây, giáo dục chiến lược được hiểu theo nghĩa rất cụ thể: không chỉ gửi thông điệp chính trị mềm về quyền phụ nữ, mà còn cùng Việt Nam đầu tư vào thế hệ học sinh, sinh viên sẽ trở thành nhà khoa học, nhà ngoại giao, nhà hoạch định chính sách tương lai. Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Tây Ban Nha đưa bình đẳng giới thành một trụ cột trong chính sách đối ngoại và hợp tác phát triển, định hình hình ảnh là ‘quốc gia hình mẫu về quyền phụ nữ trên trường quốc tế’”. Khi một nữ đại sứ đứng trước hàng trăm học sinh và nói về tầm quan trọng của hình mẫu nữ thành công, đó chính là ngoại giao khoa học ở dạng giàu tính biểu tượng nhất.
Không gian tương tác: từ ‘nhà khoa học nhí’ đến ‘khám phá cùng nhà khoa học’
Nếu chỉ dừng lại ở trưng bày tiểu sử, triển lãm “Phụ nữ trong khoa học” khó có thể chạm tới trái tim học sinh. Điểm nhấn thực sự là các hoạt động tương tác: khu vực “Nhà khoa học nhí” với các mô hình nhà thông minh, ô tô điều khiển từ xa, các thí nghiệm hóa học trực quan được hướng dẫn bởi sinh viên đại học trên địa bàn, cùng chương trình giáo dục “Khám phá cùng nhà khoa học” dành cho học sinh trung học cơ sở. Thông qua những trải nghiệm này, khoa học không còn là các công thức trừu tượng, mà trở thành trò chơi trí tuệ mà các em có thể tự tay khám phá.
Hoạt động “Khám phá cùng nhà khoa học” được thiết kế nhằm giúp học sinh hiểu công việc, phẩm chất và hành trình nghiên cứu của một nhà khoa học; đồng thời cho phép các em trực tiếp thực hiện các thí nghiệm và thao tác khoa học đơn giản, an toàn, phù hợp với lứa tuổi. Ở phần “Thí nghiệm vui”, học sinh được quan sát và khám phá nhiều thí nghiệm vật lý và hóa học, qua đó hình dung cụ thể hơn con đường trở thành nhà khoa học. Điều đáng chú ý là các hoạt động này không xem học sinh là khán giả, mà coi các em là chủ thể, được quyền đặt câu hỏi, thất bại, thử lại – đúng tinh thần của nghiên cứu khoa học.
Những chân dung nữ khoa học gia: tấm gương cho các bé gái Việt Nam
Cốt lõi của triển lãm vẫn là những nhà khoa học nữ. Người xem có cơ hội tìm hiểu chân dung và sự nghiệp của 29 nhà khoa học nữ từng được trao các giải Nobel, Abel, Huy chương Fields; từ Marie Curie, Irène Joliot-Curie đến Barbara McClintock, Rita Levi-Montalcini, Christiane Nüsslein-Volhard… Song song đó là góc truyền cảm hứng với 8 nhà khoa học nữ tiêu biểu của Tây Ban Nha, thuộc nhiều thế hệ và lĩnh vực khác nhau, kể lại hành trình dấn thân vào những lĩnh vực vốn ít sự hiện diện của phụ nữ.
Triển lãm nhấn mạnh rằng mỗi câu chuyện đời – từ phòng thí nghiệm đến giải thưởng danh giá – đều là lời mời gọi dành cho các bé gái Việt Nam: hãy hình dung mình trong vai trò nhà khoa học. Qua hành trình học tập, nghiên cứu, sáng tạo và vượt qua thử thách, nguồn cảm hứng được lan tỏa đến thế hệ trẻ, đặc biệt là học sinh, sinh viên và các bạn nữ đang cân nhắc con đường nghiên cứu khoa học. Khi một bé gái nhìn thấy một nhà khoa học nữ trên pano và nghĩ “Mình cũng có thể làm được”, triển lãm đã hoàn thành sứ mệnh quan trọng nhất của nó.
Từ triển lãm Đà Nẵng đến tương lai ngoại giao khoa học
Sẽ là sai lầm nếu xem triển lãm Đà Nẵng như một hoạt động văn hóa ngắn ngày rồi thôi. Trên thực tế, đây là bước tiếp nối của một chuỗi nỗ lực tôn vinh phụ nữ trong khoa học và nghệ thuật do phía Tây Ban Nha chủ trì tại thành phố này, sau triển lãm “Thế giới cần Nữ siêu anh hùng” trước đó. Sự liên tục đó cho thấy một chiến lược rõ ràng: dùng các chương trình giáo dục chiến lược về bình đẳng giới và khoa học để xây dựng hình ảnh, đồng thời tạo lợi ích chung cho cộng đồng địa phương.
Với Việt Nam, đặc biệt là các đô thị như Đà Nẵng, những sự kiện như “Phụ nữ trong khoa học” mở ra cơ hội thử nghiệm các mô hình ngoại giao khoa học gắn với trường học, bảo tàng, đại học. Khi học sinh trung học được mời đến bảo tàng để trò chuyện về “Hành trình trở thành nhà khoa học” và trực tiếp làm thí nghiệm, ta đang gieo những hạt giống dài hạn cho nguồn nhân lực khoa học – công nghệ. Đây cũng là không gian truyền cảm hứng dành cho thế hệ trẻ, nhất là các bạn nữ, về tình yêu, niềm đam mê và sự kiên trì trong nghiên cứu khoa học; từ đó, khoa học không chỉ là tri thức, mà còn là nền tảng của một kiểu ngoại giao mới, nhân văn và bền vững.
