Từ Athens đến Tashkent: thông điệp về một thế hệ tự tin bước ra quốc tế
Làn sóng thành tích của học sinh Việt Nam tại Olympic kinh tế toàn cầu và Olympic hóa học quốc tế là chuỗi kết quả thi học thuật quốc tế uy tín, nơi học sinh trung học phải giải quyết đề thi có độ khó tương đương bậc đại học, cạnh tranh với hàng trăm thí sinh xuất sắc từ hàng chục quốc gia, qua đó khẳng định chất lượng đào tạo mũi nhọn và năng lực tự học, tư duy độc lập của thế hệ trẻ Việt Nam trên bản đồ tri thức thế giới. Tinh thần chủ đạo của loạt thành tích này rất rõ ràng: Việt Nam không còn ở vị thế “góp mặt cho có”, mà đang cạnh tranh nhóm đầu ở cả lĩnh vực kinh tế và khoa học tự nhiên. Điều đó không chỉ đến từ nỗ lực cá nhân mà là kết quả của cả một hệ sinh thái ôn tập olympic, tuyển chọn và tài trợ đang vận hành ngày càng bài bản.
Chiều 22/08 tại Hà Nội, lễ trao thưởng vinh danh đội tuyển Olympic Kinh tế sau Vòng Chung kết Toàn cầu Olympic Kinh tế (International Economics Olympiad – IEO) tổ chức tại Athens, Hy Lạp, diễn ra trong không khí trang trọng và tràn đầy tự hào. Cũng trong mùa hè này, tại Tashkent (Uzbekistan), đội tuyển quốc gia dự Olympic hóa học quốc tế lần thứ 58 (IChO) đã tạo nên cột mốc khi cả 4/4 thí sinh đều giành huy chương vàng olympic, đưa Việt Nam đồng hạng Nhất với Trung Quốc và Ấn Độ về số lượng huy chương vàng. Hai sự kiện nối tiếp nhau không phải trùng hợp, mà là minh chứng cho một xu thế: học sinh Việt Nam giỏi đang bước ra sân chơi lớn với tâm thế ứng cử viên vô địch chứ không còn là “ẩn số thú vị”.
Trần Việt Phước và bài học về hiệu quả thay vì học nhồi nhét
Trường hợp của nam sinh lớp 10 Trần Việt Phước là ví dụ điển hình cho việc chuẩn bị thông minh có thể tạo nên đột phá. Chỉ sau 5 tuần ôn tập cấp tốc với cường độ 15–20 giờ mỗi tuần, em đã vượt qua 147 thí sinh đến từ 32 quốc gia để giành huy chương vàng tại Vòng Chung kết Toàn cầu Olympic Kinh tế 2026 ở Hy Lạp, đồng thời lọt Top 10 thí sinh xuất sắc nhất thế giới. Điểm đáng nói là, theo đánh giá chuyên môn, đề thi Olympic kinh tế toàn cầu có độ khó tương đương nội dung giảng dạy ở Đại học Cambridge, mức mà sinh viên năm 3 mới có thể tiếp cận đầy đủ. Việc một học sinh lớp 10 làm chủ được độ khó như vậy cho thấy trọng tâm không nằm ở số năm học mà ở cách tổ chức quá trình ôn tập olympic và khả năng tự học.
Đằng sau tấm huy chương vàng olympic là lộ trình dài hơn 5 tuần rất nhiều. Phước yêu thích kinh tế từ lớp 7, từng bắt đầu bằng những khái niệm cơ bản đến mức có lúc phải thừa nhận “không hiểu gì cả”, trước khi dần tiến lên qua các kỳ thi cấp quốc gia và lọt Top 5 trong nước. Việc em bị “chậm” một năm ra đấu trường quốc tế vì vướng quy định độ tuổi lại vô tình tạo nên quãng thời gian tích lũy sâu hơn. Câu chuyện này gửi một thông điệp quan trọng: thay vì ép học sinh lao vào luyện đề kiểu đối phó, việc nuôi dưỡng đam mê sớm, để các em có vài năm “ngấm” kiến thức rồi mới tăng tốc bằng giai đoạn ôn tập olympic tập trung, mang lại hiệu quả rõ rệt hơn nhiều.
Olympic hóa học quốc tế: bệ phóng bền vững của một đội tuyển đã quen vị trí top đầu
Nếu Olympic kinh tế toàn cầu là một sân chơi mới, thì Olympic hóa học quốc tế lại là đấu trường nơi Việt Nam đã xây dựng được thương hiệu lâu năm. Năm nay, cả 4 học sinh của đội tuyển quốc gia tham dự IChO tại Tashkent đều giành huy chương vàng olympic, giúp Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia dẫn đầu và đồng hạng Nhất với Trung Quốc, Ấn Độ về số lượng huy chương vàng. Từ 2020 đến 2026, đội tuyển Việt Nam đã thu về 25 huy chương vàng và 3 huy chương bạc trên tổng 28 lượt dự thi, một tỷ lệ gần như hoàn hảo. Đây không còn là thành công bất ngờ, mà là minh chứng cho một quy trình phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học đã được chuẩn hóa, kiểm chứng qua thời gian.
IChO 2026 quy tụ 368 học sinh đến từ 93 quốc gia và vùng lãnh thổ, với 2 bài thi lý thuyết và thực hành, mỗi bài kéo dài 5 giờ. Đề thi tập trung vào các chủ đề hiện đại như sản xuất ammonia, hóa học hạt nhân, tái sử dụng CO2 và hóa học vật liệu. Nghĩa là, để chạm tới huy chương vàng olympic, học sinh không thể chỉ học thuộc lòng sách giáo khoa, mà buộc phải hiểu sâu, phân tích được các quy trình công nghệ và gắn kiến thức hóa học với các vấn đề toàn cầu. Khi học sinh Việt Nam giỏi có thể bình tĩnh xử lý những bài toán như vậy, điều đó cho thấy đội tuyển không chỉ được luyện kỹ năng giải bài tập, mà còn được dẫn dắt để suy nghĩ như những nhà khoa học trẻ.
Lễ vinh danh, phần thưởng và sức mạnh của một hệ sinh thái hỗ trợ
Thành tích của các đội tuyển không thể tách rời sự vào cuộc của xã hội. Tại lễ vinh danh chiều 22/08 ở Hà Nội, đơn vị tài trợ chính thức cho Olympic kinh tế toàn cầu trong nước đã trao tổng cộng 375 triệu đồng cho 5 học sinh của đội tuyển. Trong đó, Trần Việt Phước nhận 200 triệu đồng, Nguyễn Hà Nam Bách – chủ nhân huy chương bạc – nhận 100 triệu đồng, ba thành viên còn lại nhận mỗi người 25 triệu đồng. Đây không chỉ là sự ghi nhận vật chất, mà còn là cách khẳng định với công chúng rằng công sức học tập nghiêm túc của học sinh đáng được xem trọng như thành tích thể thao hay nghệ thuật. Đáng chú ý, cam kết hỗ trợ tài chính cho chương trình Olympic kinh tế được duy trì trong 5 năm liên tiếp để khuyến khích các em theo đuổi đam mê với ngành kinh tế.
Bên cạnh doanh nghiệp, các quỹ xã hội phi lợi nhuận cũng đóng vai trò nền tảng. Một quỹ xã hội đã phối hợp với các trường trung học và một số tổ chức giáo dục để triển khai chương trình Olympic kinh tế tại Việt Nam, tạo sân chơi tri thức chuẩn mực cho học sinh. Theo đánh giá của cơ quan quản lý chất lượng, kết quả tại IChO 2026 khẳng định chất lượng công tác phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh năng khiếu, đồng thời góp phần hiện thực hóa các chủ trương phát triển giáo dục, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần các nghị quyết của Trung ương. Câu nói đáng nhắc lại là: “Việc nối tiếp chuỗi thành tích rực rỡ tại mùa giải 2026 đã minh chứng rõ nét cho trí tuệ, bản lĩnh và sự phát triển bền vững của học sinh Việt Nam trên sân chơi tri thức lớn nhất hành tinh.”
Từ những tấm huy chương đến chiến lược dài hạn cho thế hệ trẻ
Điều quan trọng nhất cần rút ra từ những tấm huy chương vàng không phải là “chúng ta đứng thứ mấy” mà là “chúng ta đang đào tạo ra kiểu người học như thế nào”. Trong Olympic kinh tế, Việt Nam mới tham gia từ năm 2025 nhưng đã có mùa giải đạt 1 huy chương vàng, 2 huy chương bạc và 2 huy chương đồng, 100% thí sinh đạt giải và xếp thứ 2 toàn đoàn trong 28 quốc gia tham dự. Việc tiếp tục giành thắng lợi tại Athens năm nay cho thấy đằng sau các nhân tố như Trần Việt Phước hay Nguyễn Hà Nam Bách là cả một thế hệ học sinh đang được khuyến khích khám phá những lĩnh vực “khó nhằn” như kinh tế học, tài chính từ rất sớm.
Ở phía trước, Việt Nam không thiếu tài năng mà thiếu những cơ chế giúp tài năng đó trưởng thành trọn vẹn: môi trường học thuật cởi mở, các chương trình ôn tập olympic bài bản nhưng không biến học sinh thành “robot giải đề”, cùng những cam kết lâu dài của doanh nghiệp và quỹ xã hội. Sự đồng hành tích cực từ các lực lượng này được đánh giá sẽ tiếp tục là bệ phóng vững chắc giúp tri thức trẻ nước nhà tự tin bước ra đấu trường quốc tế và gặt hái thêm nhiều thắng lợi trên con đường tri thức. Nếu biến được những thành công rời rạc thành chiến lược dài hơi, các kỳ Olympic sẽ không chỉ là nơi săn huy chương, mà là phòng thí nghiệm để nước ta thử nghiệm một mô hình giáo dục mới: coi học sinh như những nhà nghiên cứu tương lai, chứ không phải thí sinh ôn thi vô tận.
