Từ sàn diễn hỗn loạn đến câu hỏi: len lông cừu có còn chấp nhận được?
Cuộc tranh cãi về len lông cừu thời trang là xung đột giữa các nhà hoạt động quyền động vật và ngành thời trang quanh việc khai thác lông cừu, trong đó một bên xem đây là chất liệu tự nhiên, tái tạo còn bên kia coi đó là biểu hiện của bạo lực có hệ thống, gây tổn hại phúc lợi động vật và môi trường. Vụ xô xát tại show COS trong khuôn khổ New York Fashion Week đã biến khái niệm tưởng chừng lý thuyết này thành một cảnh tượng trực tiếp và khó chịu: 5–6 nhà hoạt động thuộc tổ chức PETA tràn lên sàn catwalk, giơ cao khẩu hiệu “Cừu bị đánh đập và chảy máu để lấy lông. Đừng mua nó” để phản đối việc thương hiệu dùng len lông cừu. Thay vì để lực lượng an ninh xử lý, CEO CFDA Steven Kolb đã tự mình vật ngã, bịt miệng và khống chế ít nhất hai người biểu tình ngay trước mắt khách mời hàng ghế đầu. Khoảnh khắc này không chỉ làm bẽ mặt một tổ chức thời trang mà còn buộc cả ngành phải nhìn lại đạo đức sản xuất len.
Steven Kolb bị đình chỉ: khi quyền lực thời trang va chạm với quyền phản kháng
Điểm đáng bàn nhất trong vụ việc không phải là việc PETA biểu tình – đó là chiến thuật quen thuộc của họ – mà là phản ứng bạo lực đến từ người đứng đầu một hội đồng thiết kế thời trang hàng đầu. Video ghi lại cảnh Steven Kolb vật một nữ nhà hoạt động xuống sàn, đè lên người và bịt miệng cô, sau đó tiếp tục lao đến đẩy một nam nhà hoạt động khác, giật phăng băng rôn khỏi tay anh ta. Hình ảnh này lan truyền chóng mặt, kéo theo làn sóng chỉ trích rằng ông đã vượt quá mọi thẩm quyền và chuẩn mực chuyên nghiệp. Hệ quả là Kolb buộc phải tạm rời chức vụ: CFDA thông báo đình chỉ ông vào thứ Hai, trong khi chính ông chia sẻ sẽ “tự nguyện nghỉ việc và gặp chuyên gia để đảm bảo điều này không xảy ra lần nữa” trên tài khoản cá nhân. Câu chuyện bỗng xoay trục: từ tranh luận về len lông cừu sang câu hỏi liệu giới cầm quyền thời trang có chấp nhận bị thách thức hay sẽ dùng sức mạnh để im tiếng đối lập.
Đạo đức sản xuất len: PETA có cực đoan, hay ngành thời trang đang tự bảo vệ mình?
PETA không nhắm vào COS một cách ngẫu nhiên. Mũi nhọn của họ hướng đến cả tập đoàn mẹ H&M sau một cuộc điều tra ở Nam Phi, nơi PETA Asia cáo buộc cừu bị đánh đập, chảy máu trong quá trình thu hoạch lông tại một trang trại được gắn nhãn “có trách nhiệm và bền vững”, có liên kết với chuỗi cung ứng của tập đoàn. Theo Ingrid Newkirk, nhà sáng lập tổ chức, “mỗi sản phẩm làm từ len đều là kết quả của sự đau khổ” – một tuyên bố phủ nhận hoàn toàn mọi chuẩn chứng nhận hiện có. Ở chiều ngược lại, H&M khẳng định chỉ mua len nguyên khối từ trang trại đạt Tiêu chuẩn Len có Trách nhiệm (Responsible Wool Standard) và đã tạm đình chỉ chứng nhận của trang trại bị nêu tên. Tranh cãi ở đây không chỉ là len lông cừu có tàn nhẫn hay không, mà là: ai có quyền định nghĩa đạo đức sản xuất len – tổ chức chứng nhận, thương hiệu, nông dân hay chính những hình ảnh điều tra hiện trường?
Phúc lợi động vật: mặt tối của len và nỗ lực cải thiện còn nửa vời
Ngay cả khi bỏ qua cách PETA sử dụng ngôn từ cực đoan, ngành len lông cừu thời trang vẫn khó thể tự nhận là sạch sẽ. Các tổ chức phúc lợi động vật khác như Four Paws không đòi xóa sổ len, nhưng tập trung chỉ ra những thực hành tàn nhẫn có thể bị loại bỏ. Một trong những vấn đề lớn nhất là “mulesing” – kỹ thuật cắt bỏ một phần da quanh đuôi cừu Merino con, đôi khi không hề có thuốc giảm đau. Dù nhiều thương hiệu đã cam kết chấm dứt, Four Paws ước tính hơn một nửa lượng len dùng trong thời trang vẫn đến từ những con cừu trải qua phương pháp này. Theo Melanie Lary của Four Paws, không ít thương hiệu tìm cách cải thiện bằng len tái chế hoặc len gắn nhãn tiêu chuẩn phúc lợi động vật cao hơn – những hướng đi tổ chức này ủng hộ. Nhưng thực tế là các nhãn “tự nhiên”, “bền vững” đang được dùng như lá chắn truyền thông, trong khi người tiêu dùng hiếm khi thấy được toàn bộ chuỗi cung ứng len phía sau chiếc áo len họ đang mặc.
Môi trường, tái tạo và áp lực mới lên ngành thời trang
Len lông cừu từ lâu được quảng bá như chất liệu tự nhiên, bền vững, đối lập với sợi tổng hợp. Nhưng tùy cách chăn nuôi, sản xuất len có thể góp phần vào khí thải nhà kính và làm suy thoái hệ sinh thái địa phương. Một số chuyên gia lại cho rằng nếu quản lý đàn cừu đúng cách, len có thể trở thành chất liệu tái tạo: tại một trang trại áp dụng phương pháp chăn thả toàn diện mô phỏng hành vi cừu hoang, lượng carbon đất hấp thụ cao gấp ba lần lượng phát thải của trang trại. Cùng lúc, New York Fashion Week vừa có mùa đầu tiên không còn lông thú – thành quả của hàng thập kỷ vận động – nhưng các chất liệu có nguồn gốc động vật khác như da thuộc và len lông cừu lại bị soi kỹ hơn bao giờ hết. Cho đến nay, chưa thấy nhiều thương hiệu sẵn sàng thay đổi lớn, song áp lực buộc họ chứng minh rằng “tự nhiên” đồng nghĩa với “có trách nhiệm” đang tăng lên rõ rệt. Nếu thời trang xem len là chất liệu chiến lược, họ không thể tiếp tục phớt lờ câu hỏi phúc lợi động vật và môi trường.
