Từ chạy để khỏe đến chạy đến chết: vấn đề không còn là cá biệt
Hiện tượng “chạy marathon đến chết” là khi hoạt động vốn nhằm cải thiện sức khỏe bị biến thành cuộc đua thành tích, nơi người chạy bất chấp giới hạn cơ thể, quá tải tập luyện và bỏ qua tín hiệu nguy hiểm chạy bộ, khiến nguy cơ chấn thương nặng, đột quỵ hay tử vong tăng lên rõ rệt trong các sự kiện đường dài. Giữa hàng loạt ca tử vong liên quan đến giải chạy, cảnh báo của các chuyên gia cho thấy phong trào chạy bộ đang trượt khỏi mục tiêu ban đầu là sống lâu, sống khỏe, sang ám ảnh thành tích và áp lực phải vượt qua người khác. Hwang Young Jo – nhà vô địch marathon Olympic 1992 – đã nói thẳng: “Đây không còn là chạy vì sức khỏe, mà là chạy đến chết”. Câu nói nghe cực đoan, nhưng phản ánh đúng sự lệch lạc đang diễn ra.
Chuỗi ca tử vong và dữ liệu lạnh lùng: báo động cho cộng đồng chạy bộ
Trong một tháng từ 14/9 đến 14/10, truyền thông quốc tế ghi nhận ít nhất năm trường hợp tử vong liên quan đến các sự kiện chạy ở Hàn Quốc, Mỹ và Anh. Một người đàn ông 46 tuổi gục ngã khi chạy trail tại Chuncheon, Hàn Quốc; đội cứu hộ mất gần một giờ mới tiếp cận nhưng không thể cứu sống. Trên đường marathon Portland, mục sư trẻ 24 tuổi bị ngừng tim ở khoảng km 32 rồi qua đời; cùng ngày, một runner 36 tuổi tại giải bán marathon ở Milwaukee cũng tử vong sau khi gục trên đường chạy. Trường hợp gây chấn động nhất là nữ nghiên cứu sinh Yu Ji Won, người thường chia sẻ thành tích chạy trên mạng xã hội, ngã gục ở km 20,6 của Seoul Race, chỉ cách vạch đích bán marathon khoảng 500 m và sau đó tử vong.
Dữ liệu khoa học cho thấy bức tranh phức tạp hơn: nghiên cứu RACER đăng trên JAMA năm 2025 ghi nhận 176 ca ngừng tim, dẫn đến 59 ca tử vong, trong 29,31 triệu lượt hoàn thành marathon và bán marathon tại Mỹ giai đoạn 2010–2023. Nguy cơ tử vong do ngừng tim vào khoảng một ca trên 500.000 lượt chạy – con số không quá cao nếu nhìn thuần túy thống kê. Tỷ lệ tử vong giảm gần một nửa so với giai đoạn 2000–2009, nhưng đáng chú ý là tỷ lệ ngừng tim lại tăng từ 0,58/100.000 runner (2015–2019) lên 0,81 (2020–2023), với nguyên nhân chưa rõ ràng. Những số liệu lạnh lùng này cho thấy: chạy marathon an toàn không thể chỉ dựa vào thể lực tốt; nó đòi hỏi cả cách tập luyện, tổ chức giải và thái độ với thành tích.
Ám ảnh thành tích và mạng xã hội: khi cái tôi lấn át sức khỏe
Hwang Young Jo chỉ ra ba vấn đề trong video bàn về các ca tử vong: thiếu chuẩn bị, chạy vì thành tích trên mạng xã hội và lỗ hổng an toàn từ phía ban tổ chức. Theo ông, nhiều người tham gia giải trong tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng vì công việc, cơ thể mệt mỏi nhưng vẫn cố gắng đạt mục tiêu đã đặt ra. Đây là công thức hoàn hảo cho quá tải tập luyện và tai nạn. Ông phê phán thẳng thắn: “Người ta chạy để sống lâu và khỏe, nhưng chạy cho khỏe đang dần trở thành chạy đến chết”. Văn hóa “phá PR”, khoe pace, khoe quãng đường trên mạng xã hội khiến không ít người nhầm lẫn giữa chạy vì sức khỏe và chạy để chứng minh giá trị bản thân. Thành tích của người khác trở thành áp lực vô hình, buộc nhiều runner mới đăng ký cự ly dài, tăng khối lượng quá nhanh, coi việc chạy xuyên qua đau đớn là biểu hiện của ý chí.
Một người tham gia chạy bộ phong trào chia sẻ rằng ban đầu anh chỉ muốn chạy vài km mỗi ngày để phục hồi sức khỏe sau Covid-19, nhưng dần dần mục tiêu chuyển thành chạy nhanh hơn, xa hơn, chinh phục bán marathon rồi marathon. Việc đặt mục tiêu không sai; vấn đề là chúng ta đang làm chủ mục tiêu hay trở thành nô lệ của nó. Khi một người bất chấp mệt mỏi, bỏ qua dấu hiệu bất thường của cơ thể, cố hoàn thành quãng đường chỉ vì không muốn bỏ cuộc hoặc không muốn thua kém người khác, chạy bộ không còn là chăm sóc sức khỏe nữa, mà là cuộc chạy đua với cái tôi. Cơ thể không vận hành theo lượt thích, lời tán thưởng hay con số trên ứng dụng theo dõi chạy. Một người hoàn thành marathon trong ba giờ không có nghĩa người khác phải làm điều tương tự; một người chạy được hàng chục km mỗi ngày không biến điều đó thành chuẩn mực cho cả cộng đồng.
Biết dừng lại mới là bản lĩnh: phân biệt chạy khỏe và chạy quá tải
Điều các chuyên gia nhấn mạnh không phải là dừng chạy, mà là học cách chạy marathon an toàn. Hwang Young Jo cho rằng ngay cả vận động viên chuyên nghiệp, được huấn luyện bài bản, vẫn thường phải bỏ cuộc giữa chừng; biết khi nào phải dừng lại là dấu hiệu của một runner giỏi. Ông khuyến nghị người chạy phong trào phải kiểm tra tình trạng cơ thể trước khi tham gia giải, không chạy khi đang ốm hoặc mới ốm dậy, và dành thời gian thích nghi với thời tiết nóng. Khi chạy, cơ thể sinh nhiệt; nếu lượng nhiệt tạo ra vượt quá khả năng tản nhiệt, có thể dẫn đến sốc nhiệt, rối loạn thần kinh và suy đa cơ quan. Trường hợp 18 người phải nhập viện vì triệu chứng liên quan đến nhiệt và kiệt sức tại Ulsan Marathon, trong điều kiện nhiệt độ lên tới 27,1 độ C và trạm nước thiếu nước, là lời nhắc nhở đắt giá về nguy hiểm chạy bộ trong môi trường không phù hợp.
Với người mới chạy, lời khuyên rõ ràng là: điều quan trọng không phải đăng ký cự ly dài nhất hay hoàn thành nhanh nhất, mà là bắt đầu từ khả năng hiện tại, tăng khối lượng từ từ, dành thời gian phục hồi, ngủ đủ, ăn uống hợp lý và tìm hiểu cách tập luyện phù hợp. Ý chí là cần thiết, nhưng biết dừng lại cũng là bản lĩnh. Hwang khuyên runner phải lắng nghe tín hiệu cơ thể, chú ý nhịp thở, nhịp tim bất thường và sẵn sàng bỏ cuộc ngay khi cảm thấy bất ổn. Thể lực tốt không đủ để đảm bảo an toàn; an toàn đòi hỏi cả sự tỉnh táo của người chạy lẫn khả năng cấp cứu của ban tổ chức. Văn hóa “chạy xuyên đau” cần được thay bằng văn hóa tôn trọng giới hạn sinh lý: đau, chóng mặt, buồn nôn, tim đập loạn nhịp không phải là thử thách để vượt qua, mà là tín hiệu để dừng lại.
Cân bằng hiệu suất và sức khỏe: xây lại văn hóa chạy vì cuộc sống
Nếu không muốn thêm những cái chết trên đường chạy, cộng đồng cần thay đổi cách nhìn về thành tích. Hwang đề xuất chuyển sang văn hóa “fun run”, nơi người tham gia tận hưởng trải nghiệm trong không khí thoải mái, giao lưu với nhau thay vì quá tập trung vào thứ hạng hay thời gian hoàn thành. Thành tích không phải điều xấu; chinh phục giới hạn bản thân cũng không sai. Nhưng như một runner phong trào đã nói: “Thành tích chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ cuộc sống, chứ không phải khi cuộc sống phải phục vụ thành tích”. Một người chạy 5 km đều đặn, an toàn và duy trì được nhiều năm không hề kém giá trị hơn người chinh phục marathon. Cân bằng hiệu suất sức khỏe nghĩa là đặt câu hỏi: mục tiêu này có giúp mình sống khỏe, sống lâu, sống vui hơn không, hay chỉ là con số để khoe?
Chạy bộ vẫn là một trong những hình thức vận động dễ tiếp cận và hiệu quả nhất. Nhưng để chạy marathon an toàn, chúng ta phải dám từ chối văn hóa quá tải tập luyện, dám bỏ cuộc khi cơ thể lên tiếng, và dám chọn những mục tiêu phù hợp với tuổi tác, tiền sử bệnh, nền tảng thể lực của mình. Nguy hiểm chạy bộ không nằm ở bản thân môn thể thao, mà nằm ở cách con người biến nó thành thước đo giá trị cá nhân. Khi phong trào chạy bộ đang nở rộ, đây là lúc mỗi runner – từ người mới đến người kỳ cựu – cần tự hỏi: mình đang chạy để sống tốt hơn, hay đang đánh đổi sức khỏe cho một vài con số trên màn hình? Câu trả lời sẽ quyết định xem đường chạy là nơi ta nuôi dưỡng cuộc sống, hay là nơi cuộc sống bị đánh đổi.
