Khói thuốc thụ động là gì và vì sao đây là một cuộc khủng hoảng toàn cầu?
Khói thuốc thụ động là hỗn hợp khói từ đầu điếu thuốc đang cháy và khói do người hút thở ra, tồn tại trong không khí và được người không hút thuốc hít vào, gây tác hại sức khỏe nghiêm trọng từ bệnh tim mạch, bệnh hô hấp, ung thư cho đến đột quỵ, ngay cả khi mức phơi nhiễm rất thấp và trong thời gian ngắn.
Điểm đáng báo động là quy mô khủng khiếp của vấn đề này. Ước tính có khoảng 2,71 tỉ người trên toàn thế giới đã tiếp xúc với khói thuốc thụ động trong năm 2023, góp phần gây ra 1,66 triệu ca tử vong. Nói cách khác, đây không phải chuyện của vài gia đình có người hút thuốc, mà là một cuộc khủng hoảng y tế cộng đồng mang tính hệ thống. Những người không hút thuốc – từ trẻ em, phụ nữ đến người cao tuổi – đang âm thầm trả giá bằng chính sức khỏe và sinh mạng của mình, trong khi phần lớn chưa được bảo vệ bởi các luật cấm hút thuốc toàn diện.
Một câu nói đáng để trích dẫn ở đây là: “Ước tính, khoảng 2,71 tỉ người trên toàn thế giới tiếp xúc với khói thuốc thụ động vào năm 2023, góp phần gây ra 1,66 triệu ca tử vong”.
Tác hại sức khỏe: Khi người cao tuổi trở thành nạn nhân thứ cấp của thuốc lá
Khói thuốc thụ động không phải chỉ gây khó chịu, cay mắt hay mùi hôi quần áo; nó là một yếu tố nguy cơ bệnh lý rõ ràng. Tiếp xúc với khói thuốc liên quan đến hàng loạt tác hại sức khỏe như bệnh tim, bệnh hô hấp, ung thư, đột quỵ, nhiễm trùng đường hô hấp dưới, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn, tiểu đường type 2, ung thư khí quản, phổi và vú. Trong bức tranh này, người cao tuổi là nhóm chịu thiệt thòi nhất. Họ thường đã mang sẵn nhiều yếu tố nguy cơ, nên mỗi lần hít phải khói thuốc thụ động là một lần thêm gánh nặng lên hệ tim mạch, huyết áp và hô hấp.
Một nghiên cứu trên 674 người từ 60 tuổi trở lên tại một cơ sở khám chữa bệnh ghi nhận 34,27% có nguy cơ tim mạch rất cao, 44,36% nguy cơ cao; 90,06% bị tăng huyết áp và 15,28% có bệnh tim mạch lâm sàng do xơ vữa. Trong bối cảnh đó, để người cao tuổi tiếp tục phải sống trong môi trường đầy khói thuốc thụ động là một sự bất công sức khỏe khó chấp nhận. Khi bác sĩ cảnh báo rằng phơi nhiễm khói thuốc làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch và đột quỵ, đặc biệt ở người cao tuổi đã có bệnh nền, thì mỗi điếu thuốc trong nhà đồng nghĩa với việc đẩy cha mẹ, ông bà mình thêm một bước gần hơn tới biến cố bệnh tim mạch nghiêm trọng.
Điều đáng nói là nhiều người cao tuổi không hút thuốc nhưng vẫn bị phơi nhiễm vì sống cùng người hút, trong khi họ hầu như không có tiếng nói trong quyết định có hút hay không trong không gian chung. Họ trở thành “người hút thuốc thụ động bất đắc dĩ”, bị buộc phải chia sẻ tác hại sức khỏe mà không hề được hưởng bất kỳ “quyền lựa chọn” nào. Đối với nhóm này, môi trường sống không khói thuốc không phải là khẩu hiệu, mà là một hàng rào bảo vệ sinh mạng rất cụ thể.
Việt Nam: Tiến bộ có, nhưng gần một nửa gia đình vẫn đầy khói thuốc
Nhìn từ Việt Nam, câu chuyện khói thuốc thụ động là một bức tranh vừa sáng vừa tối. Mặt sáng: tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại gia đình đã giảm từ 73,1% năm 2010 xuống 45,6% năm 2023. Điều này cho thấy những nỗ lực phòng, chống tác hại thuốc lá đã phát huy phần nào hiệu quả. Nhưng mặt tối là gần một nửa số người trong phạm vi khảo sát vẫn phải hít khói thuốc ngay trong chính căn nhà của mình. Nếu coi “nhà” là nơi an toàn nhất, thì con số này là lời cảnh báo rằng chúng ta đang thất bại trong việc bảo vệ không gian sống cơ bản nhất.
Theo ước tính, phơi nhiễm khói thuốc thụ động gây ra khoảng 18.800 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Cùng với đó, các bệnh liên quan đến thuốc lá nói chung cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm, kéo theo chi phí kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng, tương đương 1,1% GDP, do chi phí y tế và mất năng suất lao động. Những con số này cho thấy đây không chỉ là chuyện “thói quen cá nhân”, mà là một gánh nặng xã hội khổng lồ mà toàn bộ cộng đồng đang phải trả thay cho lựa chọn của một nhóm người hút thuốc.
Thực tế ở nhiều gia đình, người hút thuốc vẫn cho rằng mở cửa sổ, bật quạt là đủ để “đuổi” khói thuốc. Nhưng khoa học đã cho thấy không có mức độ phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn. Một ngôi nhà không khói thuốc không chỉ là không gian sống sạch hơn, mà là cách thiết thực để bảo vệ người cao tuổi, trẻ em và người bệnh trong gia đình. Nếu chúng ta không sẵn sàng đưa ra quy tắc rõ ràng như “không hút thuốc trong nhà và trong ô tô; không hút khi có người cao tuổi, trẻ em, người bệnh ở gần” thì mọi khẩu hiệu về chăm sóc cha mẹ, con cái đều trở nên trống rỗng.
Bao bì thuốc lá và luật không khói thuốc: Vì sao cảnh báo 85% là bước đi cần thiết
Ở cấp chính sách, khói thuốc thụ động là hệ quả trực tiếp của một môi trường pháp lý còn lỏng lẻo. Hiện mới chỉ 33% dân số toàn cầu được bảo vệ bởi luật cấm hút thuốc toàn diện, tăng từ 3% năm 2007 nhưng vẫn có nghĩa là 70% dân số thế giới chưa được bảo vệ đầy đủ. Ngay cả khi có luật, các biện pháp đi kèm như đánh thuế thuốc lá, cấm quảng cáo, áp dụng bao bì đơn giản và triển khai chương trình cai nghiện vẫn chưa được thực hiện đồng bộ. Kết quả là số người bị ảnh hưởng bởi khói thuốc thụ động trên toàn cầu vẫn ổn định ở mức cao, thậm chí tăng tại một số khu vực.
Một mặt trận quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ là cảnh báo sức khỏe trên bao bì. Hiện Việt Nam quy định cảnh báo chiếm 50% diện tích chính, khiến nước ta thuộc nhóm có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN và đứng thứ 95/140 quốc gia về quy mô cảnh báo trên bao bì thuốc lá. Trong khi đó, nhiều nước đã nâng diện tích cảnh báo lên tới 80–85% bề mặt bao, kết hợp hình ảnh minh họa mạnh để giảm sức hấp dẫn của sản phẩm. Khi diện tích cảnh báo được mở rộng, thông điệp về tác hại sức khỏe như bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp sẽ nổi bật hơn, thu hẹp không gian cho màu sắc, logo, thiết kế mang tính quảng bá.
Các đại biểu đã đề nghị cơ quan soạn thảo tăng diện tích cảnh báo lên 85% trên bao bì thuốc lá. Điều này không phải là “làm khó doanh nghiệp”, mà là cách dùng bao bì – công cụ tiếp cận trực tiếp mọi người hút thuốc – để kéo tỷ lệ hút xuống. Một khảo sát người trưởng thành cho thấy 71% người hút thuốc lá điếu nhận thấy cảnh báo sức khỏe trên bao bì và 38% cho biết cảnh báo khiến họ nghĩ đến việc bỏ thuốc. Nói cách khác, cảnh báo lớn hơn có thể thúc đẩy ý định bỏ thuốc và qua đó giảm số người hút, giảm khói thuốc thụ động mà người cao tuổi, phụ nữ, trẻ em phải hít mỗi ngày.
Từ chính sách đến từng gia đình: Không khói thuốc phải trở thành chuẩn mực xã hội mới
Tranh luận quanh khói thuốc thụ động rốt cuộc xoay về một câu hỏi: chúng ta chấp nhận để 1,66 triệu người chết mỗi năm trên toàn cầu vì một nguyên nhân hoàn toàn có thể phòng tránh đến bao giờ? Ở Việt Nam, khi hơn 100.000 người chết mỗi năm vì các bệnh liên quan đến thuốc lá và 18.800 người tử vong vì phơi nhiễm khói thuốc thụ động, mọi sự chần chừ trong việc thắt chặt luật không khói thuốc hay tăng cảnh báo trên bao bì đều đồng nghĩa với thêm nhiều tang lễ không đáng có.
Ở cấp vĩ mô, cần mạnh tay mở rộng vùng cấm hút thuốc, tăng thuế, cấm tiếp thị, áp dụng bao bì đơn giản và đẩy mạnh chương trình cai nghiện. Ở cấp vi mô, mỗi gia đình có thể bắt đầu bằng vài nguyên tắc đơn giản: tuyệt đối không hút trong nhà, trong ô tô; không hút gần người cao tuổi, trẻ em, người bệnh; khuyến khích và hỗ trợ người thân cai thuốc. Một ngôi nhà không khói thuốc là nơi những người yếu thế – đặc biệt là người cao tuổi đang mang nguy cơ bệnh tim mạch và tăng huyết áp – được bảo vệ đúng nghĩa, thay vì phải âm thầm chịu đựng tác hại sức khỏe vì thói quen của người khác.
Khói thuốc thụ động là mối đe dọa im lặng nhưng không vô hình: nó thể hiện trong cơn đau thắt ngực của người cao tuổi, trong cơn hen của một đứa trẻ, trong những ca đột quỵ xảy ra “đột ngột”. Chúng ta có đủ bằng chứng, đủ công cụ và đã thấy nhiều quốc gia chứng minh rằng luật nghiêm hơn, cảnh báo lớn hơn có thể giảm tỷ lệ hút thuốc. Điều còn thiếu chỉ là quyết tâm biến chuẩn mực “không khói thuốc” thành văn hóa mới – từ hành lang Quốc hội đến phòng khách mỗi gia đình.
