Sức khỏe tâm thần trẻ em: Từ chuyện riêng tư thành hạ tầng chung
Mô hình ‘bạn đồng hành’ và không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần là hai cách tiếp cận mới trong chương trình tâm lý trường học, coi chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em là hạ tầng phúc lợi chung, chứ không phải dịch vụ hỗ trợ dành riêng cho một số em “có vấn đề” và chỉ được kích hoạt khi xảy ra khủng hoảng. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, trẻ em cùng lúc đối diện nhiều tác động từ gia đình, trường học, bạn bè và không gian mạng. Khi 38,5% học sinh trong một khảo sát đạt hoặc vượt ngưỡng sàng lọc bất ổn sức khỏe tâm thần bằng thang đo GHQ-12, tiếp cận kiểu “chờ em gõ cửa phòng tư vấn” đã bộc lộ giới hạn. Điều đáng bàn là 74,6% học sinh chưa từng chủ động tìm kiếm hỗ trợ tâm lý và 75,1% chưa từng tiếp cận dịch vụ tư vấn. Con số này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở thiếu dịch vụ, mà ở cách dịch vụ được tổ chức: xa lạ, mang tính dán nhãn và tách rời đời sống thường ngày của trẻ.
‘Bạn đồng hành’: Khi can thiệp sức khỏe tâm thần là trách nhiệm của cả hệ sinh thái
Hội thảo khoa học về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em tại TP.HCM, với sự tham gia của các hội chuyên môn và tổ chức bảo vệ quyền trẻ, đã nhấn mạnh rằng sức khỏe tâm thần không còn là câu chuyện cá nhân mà đã trở thành vấn đề xã hội. Mô hình “Bạn đồng hành” do một giảng viên ngành tâm lý đề xuất chính là lời đáp cho nhận định này. Thay vì phó mặc cho phòng tham vấn ít người biết, mô hình gọi tên rõ ràng trách nhiệm chung: gia đình, nhà trường, cơ quan chuyên môn, tổ chức xã hội và cộng đồng đều là mắt xích của can thiệp sức khỏe tâm thần. “Theo các nhà nghiên cứu, 38,5% học sinh có dấu hiệu bất ổn sức khỏe tâm thần nhưng phần lớn chưa bao giờ tiếp cận hỗ trợ chuyên môn”. Đằng sau con số đó là khoảng cách nhận thức: 96,2% người lớn tin rằng trường có phòng tư vấn, nhưng nhiều học sinh không biết phòng ở đâu, ai phụ trách, và không cảm thấy đủ tin cậy để bước vào. Mô hình “Bạn đồng hành” vì thế không chỉ là thêm một kênh hỗ trợ, mà là lời phê bình thẳng thắn với kiểu tư duy coi phòng tư vấn là “chiếc bình cứu hỏa” treo trên tường để đó.
Không gian thể thao: Sân chơi thể chất, trạm dừng cảm xúc
Nếu “Bạn đồng hành” đặt trọng tâm vào mạng lưới người hỗ trợ, mô hình “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” lại chọn con đường đi vòng nhưng gần: dùng thể thao và sức khỏe tinh thần như hai mặt của cùng một trải nghiệm. Mô hình này do một tổ chức quốc tế triển khai, đưa hoạt động thể chất trở thành cách giúp trẻ nhận biết cảm xúc, tăng kết nối và tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp khó khăn. Tính đến tháng 8/2026, mô hình đã tiếp cận 6.246 học sinh và 7.660 cha mẹ, người chăm sóc tại Tuyên Quang và Lai Châu, tổ chức 29 Ngày hội thể thao ở 12 trường THCS và 6 xã. Điều thú vị là mọi “can thiệp” diễn ra trên sân: khi học sinh chơi bóng chuyền, cầu lông, nhảy bao bố, giáo viên có không gian quan sát cách các em hợp tác, phản ứng trước thắng thua, sử dụng ngôn ngữ cơ thể. Thể thao trở thành trạm dừng cảm xúc, nơi sự bất ổn có thể lộ ra tự nhiên thay vì bị đè nén trong lớp học đầy điểm số.
Từ câu lạc bộ thể thao đến kỹ năng kết nối và tự tin tìm trợ giúp
Câu chuyện của Long – học sinh mặc cảm vì chiều cao, rồi trở thành tay chuyền bóng được bạn bè công nhận – cho thấy thể thao không chỉ luyện cơ mà còn luyện cách nhìn nhận bản thân. Khi được thầy hướng dẫn kỹ thuật phù hợp với thể trạng, Long học được cách tập trung vào những gì mình làm tốt thay vì ám ảnh giới hạn cá nhân. Từ chỗ là người cần động viên, em chuyển thành người chủ động kéo bạn thừa cân, ngại vận động, bước vào sân. Còn với Thanh – một học sinh rụt rè – hai buổi tập bóng chuyền mỗi tuần trở thành thời gian để nói về bài học khó, điểm mạnh – yếu và chuyện thường ngày, qua đó em hòa đồng hơn, dám hỏi thầy cô khi không hiểu bài. Theo một quản lý dự án chuyên về sức khỏe tâm thần trẻ em, lợi thế của thể thao nằm ở tính gần gũi: trẻ có thể bộc lộ cảm xúc, hình thành cảm giác được chấp nhận và nhận biết rằng mình có thể tìm đến người khác khi cần giúp đỡ. Ở đây, can thiệp sức khỏe tâm thần không bắt đầu bằng câu “con có vấn đề gì không?”, mà bằng lời rủ “ra sân chơi đi”.
Chuyển từ “cấp cứu” sang hạ tầng phòng ngừa: Hai mô hình bổ trợ, không cạnh tranh
Các chuyên gia tâm lý học học đường đã đề xuất mô hình hỗ trợ ba tầng: phòng ngừa phổ quát, hỗ trợ sớm cho nhóm có nhu cầu và chuyển gửi những trường hợp cần hỗ trợ chuyên sâu. Đây là cách trả lời dứt khoát cho một vấn đề lâu nay: chương trình tâm lý trường học không thể tiếp tục vận hành như dịch vụ “cấp cứu” chỉ xuất hiện khi có sự cố. Một ý kiến nhấn mạnh rằng chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em phải diễn ra ở nhiều cấp độ, kể cả với những trẻ đang khỏe mạnh. Ở tầng phòng ngừa, “Bạn đồng hành” và không gian thể thao đóng vai trò hạ tầng: chúng tạo ra những điểm chạm thường xuyên, an toàn, bình đẳng giữa trẻ với bạn bè, thầy cô và cha mẹ. Khi dự án thể thao kết thúc giai đoạn hỗ trợ, câu hỏi đặt ra là làm sao để mô hình không chết cùng dự án. Câu trả lời hợp lý nhất là tích hợp: xây “Bạn đồng hành” như mạng lưới người, còn sân thể thao như không gian; ghép lại, chúng tạo thành kiến trúc mới của can thiệp sức khỏe tâm thần trong trường – chủ động, gần gũi và khó bị bỏ quên.
