Không đường không có nghĩa là không có điều cần cân nhắc
Nước ngọt không đường là đồ uống thay đường bằng chất tạo ngọt nhân tạo hoặc chất tạo ngọt ít năng lượng, nhằm giữ vị ngọt mà không dùng lượng đường thông thường. Nhưng nhãn “không đường” không nên được xem như giấy bảo đảm an toàn nếu bạn uống thường xuyên. Một nghiên cứu theo dõi hơn 36.000 người trưởng thành trong trung bình 13,9 năm ghi nhận nhóm uống đồ uống có chất tạo ngọt nhân tạo ít nhất mỗi ngày một lần có nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2 cao hơn 38% so với nhóm hầu như không uống. Đây là mối liên hệ được quan sát, không chứng minh đồ uống trực tiếp gây bệnh. Dù vậy, kết quả đủ đáng lưu tâm để người dùng không mặc định rằng đổi sang vị ngọt không đường là đã giải quyết xong vấn đề sức khỏe.
Tín hiệu về nhận thức đáng lưu ý, nhưng chưa phải bằng chứng gây bệnh
Mối lo không chỉ xoay quanh chuyển hóa. Một nhóm nghiên cứu tại Đại học São Paulo theo dõi 12.772 người trưởng thành có độ tuổi trung bình 51,9 trong khoảng tám năm, đồng thời đánh giá trí nhớ, khả năng sử dụng ngôn ngữ và các mặt khác của chức năng nhận thức. Ở người dưới 60 tuổi, nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt có mức suy giảm nhận thức tổng thể và độ lưu loát ngôn ngữ nhanh hơn; mối liên hệ được ghi nhận với một số chất như aspartame, saccharin và acesulfame kali. Tuy nhiên, dữ liệu dựa trên khảo sát thói quen ăn uống nên không thể kết luận chất tạo ngọt trực tiếp làm giảm trí nhớ hoặc gây sa sút trí tuệ. Cách đọc hợp lý là thận trọng với việc dùng kéo dài, chứ không hoảng sợ hay tự chẩn đoán.
Sức khỏe học sinh cần bắt đầu từ thói quen uống hằng ngày
Cần phân biệt hai vấn đề: bằng chứng về chất tạo ngọt nhân tạo không đồng nghĩa với bằng chứng rằng học sinh là nhóm dùng nước ngọt không đường nhiều nhất. Dữ liệu được cung cấp về học đường tập trung vào nước ngọt có đường, nước có ga và đồ ăn nhanh. Tại Hà Nội, khảo sát hành vi nguy cơ năm 2022 ở học sinh từ 13 đến 17 tuổi ghi nhận chế độ ăn chưa hợp lý, trong đó có việc dùng nhiều nước ngọt có ga, là một yếu tố liên quan đến thừa cân, béo phì; tỷ lệ trong nhóm khảo sát là 12%. Đồ uống nhiều đường có thể cung cấp nhiều năng lượng nhưng ít giá trị dinh dưỡng, và dùng thường xuyên còn liên quan đến nguy cơ sâu răng. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe học sinh không nên chỉ dừng ở việc đổi sang nhãn “không đường”; cần hình thành thói quen uống nước lọc và lựa chọn đồ uống có ý thức.
Chọn cách giảm cân an toàn hơn thay vì lệ thuộc vị ngọt
Nếu mục tiêu là giảm cân an toàn, đừng để một lon nước ngọt không đường trở thành lựa chọn mặc định mỗi ngày. Bằng chứng hiện có gợi ra những mối liên hệ đáng xem xét, nhưng chưa chứng minh chất tạo ngọt trực tiếp gây tiểu đường hay suy giảm trí nhớ; điều đó cũng không biến việc uống nhiều thành lựa chọn không đáng ngại. Hãy ưu tiên nước lọc, hạn chế đồ uống có vị ngọt và xem lại tổng thể bữa ăn, thay vì trông chờ một sản phẩm thay thế giải quyết mọi vấn đề. Với học sinh, gia đình có thể giải thích tác động của việc dùng đồ uống ngọt thường xuyên, còn nhà trường nên tăng cường giáo dục dinh dưỡng và kiểm soát sản phẩm bán trong, quanh trường học. Kết luận thực tế rất rõ: giảm tần suất uống đồ ngọt và chọn nước lọc thường xuyên là hướng thận trọng hơn cho sức khỏe lâu dài.
