STEM, AI và bán dẫn: không còn là lý thuyết xa vời
STEM kết hợp trí tuệ nhân tạo và công nghệ bán dẫn trong giáo dục phổ thông là cách tổ chức hoạt động học tập để học sinh trực tiếp trải nghiệm, nghiên cứu và chế tạo sản phẩm công nghệ, qua đó áp dụng kiến thức Toán, Lý, Tin, ngoại ngữ và kỹ năng mềm vào những bài toán gắn với đời sống, thay vì chỉ học lý thuyết trừu tượng trên sách vở. Chính sự dịch chuyển từ “học để thi” sang “học để làm” này đang định hình lại hình ảnh học sinh STEM AI, biến phòng học thành xưởng chế tạo robot, phòng thí nghiệm và không gian đổi mới sáng tạo. Nó cũng buộc nhà trường, địa phương và doanh nghiệp nhìn học sinh như đối tác cho tương lai kinh tế số, chứ không phải những người chỉ thụ hưởng tri thức.
Từ Long Sơn đến FPTU: học sinh chạm vào công nghệ bán dẫn và AI
Việc hơn 40 học sinh THCS và THPT xã Long Sơn được đưa đến cơ sở TP.HCM của một trường đại học để tham quan phòng thí nghiệm và tìm hiểu về vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo không phải chuyến đi chơi hè thông thường. Đây là một thông điệp: công nghệ bán dẫn học tập phải bắt đầu từ cấp phổ thông, nếu chúng ta nghiêm túc muốn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Tại các phòng lab và không gian đổi mới sáng tạo, học sinh nghe về nhu cầu nhân lực cao của ngành bán dẫn và AI, đồng thời thấy tận mắt thiết bị, mạch, hệ thống điều khiển. Quan trọng hơn, các em được trao đổi trực tiếp với giảng viên, chuyên gia về kỹ năng công nghệ, ngoại ngữ, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp tương lai. "Đây là một trong những hoạt động cam kết đồng hành lâu dài cùng địa phương về giáo dục và phát triển nguồn nhân lực" – ông Worasiri Rongkaprayoon nhấn mạnh. Nếu những chương trình như vậy trở thành thường xuyên, học sinh vùng ven không còn đứng ngoài cuộc chơi kinh tế số.
Cuộc thi Micromouse: khi chế tạo robot trở thành bài kiểm tra tư duy
Ở bậc THPT, sân chơi Micromouse cho thấy học sinh STEM AI không chỉ nghe thuyết trình về công nghệ mà phải tự chế tạo robot học sinh của mình. Các đội từ nhiều trường chuyên và THPT ở TP.HCM thiết kế, lắp ráp, lập trình robot tự hành giải mê cung, xuất phát từ một góc và tự tìm đường đến trung tâm, không được phép điều khiển từ xa. Đằng sau đường đi tưởng như trò chơi là cả kho kiến thức liên môn: cảm biến phát hiện tường, vi điều khiển xử lý dữ liệu, thuật toán tìm đường xây dựng bản đồ, hệ thống PID và encoder giữ robot di chuyển ổn định. Sân chơi này buộc học sinh vận dụng Toán, Vật lý, Tin học, Điện tử vào một hệ thống kỹ thuật thực tế, nâng năng lực tư duy logic và giải quyết vấn đề. Khi một nữ sinh như Võ Thúy Nhi nói mình thích robot tự hành vì cơ hội tối ưu giải thuật và chương trình, đó là dấu hiệu tốt: robot không chỉ là đồ chơi mà là bài kiểm tra bản lĩnh khoa học của thế hệ mới.
Thanh niên sáng tạo với STEM: giải những bài toán của chính mình
Không chỉ trong phòng lab hay cuộc thi Micromouse, sáng tạo thanh niên còn xuất hiện ở các dự án dùng công nghệ để xử lý vấn đề rất đời thường: làm sao chọn trường đại học giữa ma trận tiêu chí tuyển sinh. Trong khuôn khổ Ngày Quốc tế Thanh niên, một gian hàng được nhóm học sinh phát triển đã giới thiệu nền tảng hỗ trợ hồ sơ đại học: học sinh tạo hồ sơ, hệ thống đối chiếu với yêu cầu từng trường và hiển thị kết quả bằng các mức màu dễ hiểu. Nhóm tích hợp công cụ AI để đặt câu hỏi, tìm thông tin, kết nối mentor, nhưng mục tiêu không phải “khoe công nghệ” mà là giúp học sinh chủ động hơn trong việc chuẩn bị tương lai. Từ những gian hàng như vậy, có thể thấy STEM đang trở thành không gian để ngày càng nhiều bạn trẻ thử sức, sáng tạo và giải quyết những vấn đề gần gũi với đời sống, từ định hướng học tập đến rào cản giới trong công nghệ. Khi một nữ sinh lớp 12 còn lên kế hoạch viết sách về 33 phụ nữ truyền cảm hứng trong STEM, ta hiểu rằng công nghệ đã trở thành ngôn ngữ để thanh niên kể câu chuyện của chính mình.
Từ sân chơi đến chiến lược: đừng để đam mê STEM của học sinh bị lãng phí
Điểm chung của chuyến trải nghiệm công nghệ bán dẫn học tập tại Long Sơn, cuộc thi Micromouse và các dự án hỗ trợ hồ sơ đại học là một điều: học sinh không bị xem là người nghe giảng, mà là người thiết kế giải pháp. Điều này rất phù hợp với nhận định STEM đang trở thành không gian để bạn trẻ thử sức, sáng tạo và giải quyết vấn đề đời sống. Tuy vậy, nếu các hoạt động vẫn chỉ phụ thuộc vào vài câu lạc bộ nhiệt huyết, một vài doanh nghiệp đồng hành hay một vài chương trình mùa hè, sự bền vững sẽ là câu hỏi lớn. Khi ngành bán dẫn, AI, robot và hệ thống nhúng đang thiếu nhân lực chất lượng cao, việc để đam mê và khả năng của học sinh STEM AI “tự bơi” là lãng phí. Cần xem các sân chơi như Long Sơn – FPTU, Micromouse hay Steam for Youth là những mảnh ghép trong một chiến lược dài hạn: từ phổ thông đến đại học, từ phòng thi nghiệm tới doanh nghiệp. Nếu làm được, mỗi robot nhỏ trong mê cung hôm nay có thể là khởi đầu cho những giải pháp lớn cho kinh tế số ngày mai.
