Robotics trong trường học: từ định nghĩa đến bước ngoặt lớp học
Robotics trong trường học là cách nhà trường đưa robot, lập trình và tư duy kỹ thuật vào ngay trong các tiết học chính khóa, để học sinh vừa học khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán, vừa trực tiếp lắp ráp, điều khiển và giải bài toán thực tế, qua đó biến giáo dục STEM thực tế thành trải nghiệm hàng ngày thay vì hoạt động ngoại khóa xa rời chương trình. Đây không phải mỹ từ đổi mới, mà là một bước ngoặt rất cụ thể trong cách dạy và học: kiến thức không còn mắc kẹt trên trang sách mà được "cắm" vào các mô hình robot di chuyển, cảm biến hoạt động và chiến thuật thi đấu trên sân. Điểm đáng nói là nhiều trường phổ thông đã quyết định đưa robotics vào thời khóa biểu, thay vì coi đó là câu lạc bộ cho một nhóm nhỏ học sinh. Tại Trường TH-THCS-THPT Phú Xuân ở Đắk Lắk, giáo dục STEM đang từng bước được đưa vào lớp học theo hướng thực tiễn, trải nghiệm, giúp học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn trực tiếp khám phá, thử nghiệm và tìm cách giải quyết vấn đề. Đây là lựa chọn dũng cảm nếu so với cách học truyền thống vốn thiên về nghe giảng và ghi chép. Trong tiết học Robotics dành cho học sinh lớp 11A1 – Ban Tự nhiên, các em được tiếp cận với công nghệ thông qua những trải nghiệm trực tiếp với robot dưới sự hướng dẫn của thầy Nguyễn Hải Hà – Giám đốc Công ty STEM Robotics. Khi một tiết học có mặt chuyên gia công nghệ, có bộ kit robot, có máy tính lập trình, ta thấy rõ quan điểm: công nghệ phải bước ra khỏi trang sách. Giá trị lớn nhất ở đây không phải con robot chạy nhanh đến đâu, mà là việc học sinh được quan sát, đặt câu hỏi, phân tích vấn đề, thử nghiệm và điều chỉnh sản phẩm ngay trong giờ học STEM.
Phú Xuân: phòng học trở thành xưởng thử nghiệm STEM
Nếu coi giáo dục STEM thực tế là chuẩn mực mới, Phú Xuân đang cho thấy một mô hình khá thuyết phục. Trong các tiết học, Robotics được tổ chức như một chuỗi hoạt động học – làm – sửa – làm lại, đúng tinh thần STEM. Học sinh trực tiếp lắp ráp, lập trình và thử nghiệm robot dưới sự hướng dẫn của giáo viên, mỗi mạch điện, mỗi dòng lệnh hay chuyển động của robot đều trở thành tình huống để các em suy nghĩ và tìm lời giải. Thay vì chỉ học lý thuyết, các em được trực tiếp quan sát, đặt câu hỏi, phân tích vấn đề, thử nghiệm và điều chỉnh sản phẩm. Cách dạy này đi ngược với thói quen “đáp án đúng ngay lần đầu” mà nhiều thế hệ học sinh đã quen. Trong Robotics, lỗi là một phần của bài học: có chương trình chưa hoạt động như mong muốn, có thao tác phải thực hiện lại, có ý tưởng cần thay đổi sau quá trình thử nghiệm. Đó chính là văn hóa học từ thử nghiệm và những lần làm lại – văn hóa mà giáo dục Việt Nam cần nếu muốn đào tạo người dám sáng tạo chứ không chỉ học thuộc. Việc đưa STEM vào các tiết học tại Phú Xuân không chỉ giúp học sinh làm quen với công nghệ mà còn góp phần thay đổi phương pháp học tập, từ nghe và ghi nhớ sang trực tiếp làm, trải nghiệm, khám phá và tạo ra sản phẩm. Ý nghĩa sâu hơn là ở chỗ nhà trường coi những tiết Robotics như không gian mở cho tương lai nghề nghiệp. Từ một tiết học Robotics, những kiến thức được học hôm nay có thể trở thành nền tảng cho những ý tưởng, sản phẩm và hành trình nghề nghiệp của học sinh trong tương lai. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống, đây là hướng đi phù hợp, vì nó trang bị cho học sinh không chỉ kiến thức mà cả năng lực công nghệ, tư duy sáng tạo, khả năng hợp tác và thích ứng với những thay đổi. Nếu nhiều trường khác dám chuyển phòng học thành xưởng thử nghiệm như Phú Xuân, cuộc cải tổ giáo dục STEM sẽ không còn là khẩu hiệu.
Cầu Giấy và VEX IQ: giải đấu như “phòng thí nghiệm” mở rộng
Nếu Phú Xuân chứng minh rằng robotics trong trường học có thể cắm sâu vào từng tiết học, thì Trường THCS Cầu Giấy lại cho thấy một chiều kích khác: đưa cả giải đấu vào hệ sinh thái học tập. Trường này vừa tổ chức Vòng loại Giải VEX IQ Cầu Giấy 2026 – LEVEL UP với sự tham gia của 58 đội thi, tăng đáng kể so với 49 đội của mùa giải trước. Với gần 300 học sinh tham gia, quy mô 58 đội robot cho thấy sức hút ngày càng lớn của VEX Robotics cũng như sự phát triển mạnh mẽ của giáo dục STEM tại đây. Những con số này đủ sức phủ nhận luận điểm rằng robot và cuộc thi VEX IQ chỉ dành cho một nhóm “con nhà công nghệ” nhỏ. Điều đáng giá là cuộc thi VEX IQ Cầu Giấy – LEVEL UP được tổ chức với mục tiêu mở rộng cơ hội tiếp cận Robotics cho đông đảo học sinh, đặc biệt là những em chưa có điều kiện tham gia các giải đấu VEX cấp quốc gia. Tại sân chơi này, học sinh được trải nghiệm tương đối đầy đủ quy trình của một cuộc thi Robotics, từ thiết kế, lắp ráp, chuẩn bị robot, kiểm tra kỹ thuật, lập trình, xây dựng chiến thuật đến trực tiếp vận hành robot trên sân đấu. Nói cách khác, cuộc thi được thiết kế như một phòng thí nghiệm mở rộng, nơi toàn bộ kiến thức trên lớp buộc phải “ra sân” và đối diện với thời gian, không gian, luật chơi cụ thể. Ở đây, giáo dục STEM thực tế được đẩy lên một cấp độ khác: qua từng phần thi, các em có cơ hội vận dụng kiến thức đã học để giải quyết những vấn đề thực tế, đồng thời rèn luyện tư duy logic, khả năng sáng tạo, kỹ năng làm việc nhóm và ứng biến trước các tình huống phát sinh. Quy mô và sức hút của VEX IQ Cầu Giấy 2026 – LEVEL UP là minh chứng cho sức lan tỏa của giáo dục STEM, khi học sinh được trực tiếp thiết kế, lập trình, thử nghiệm và thi đấu. Nếu những giải như cuộc thi VEX IQ trở thành nhịp điệu thường xuyên của năm học, chúng sẽ ép chương trình, giáo viên và học sinh cùng nhau dịch chuyển từ “học để thi lý thuyết” sang “học để thi công nghệ”.
Hệ sinh thái STEM Robotics: khi trường học không còn đứng ngoài đổi mới
Cuộc chơi robotics trong trường học sẽ nửa vời nếu chỉ dựa vào vài bộ robot và vài buổi thi. Điều đang diễn ra tại Cầu Giấy cho thấy một quỹ đạo dài hơi hơn. Trường này là một trong những cơ sở giáo dục được Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam tài trợ xây dựng phòng thực hành giáo dục STEM trong khuôn khổ chương trình STEM Innovation PETROVIETNAM. Khi có phòng thực hành, có thiết bị, giáo viên và học sinh được trao thêm quyền để biến STEM thành thực hành thường xuyên chứ không là sự kiện lạ lẫm. Trên nền tảng đó, nhà trường đang từng bước xây dựng hệ sinh thái giáo dục STEM Robotics theo tiêu chuẩn VEX, hướng tới tổ chức các hoạt động một cách bài bản và có tính kết nối. Một điểm nhấn là sự tham gia tích cực của nhóm Đại sứ VEX Robotics Việt Nam: với sự đồng hành của cô Trần Kim Phượng cùng các học sinh trong nhóm Đại sứ, công tác hỗ trợ các đội thi, điều phối hoạt động và tổ chức giải được triển khai bài bản, góp phần bảo đảm các nội dung thi đấu diễn ra thuận lợi. Ở đây, giáo viên và học sinh không chỉ là người học, mà còn trở thành nhân tố trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ và truyền cảm hứng STEM Robotics ngay tại trường. Đó là mô hình cộng đồng học tập – làm – tổ chức, trong đó vai trò lãnh đạo không chỉ nằm ở ban giám hiệu mà lan xuống từng nhóm học sinh. Bên cạnh hoạt động thi đấu, Trường THCS Cầu Giấy cũng định hướng kết nối các hoạt động STEM, Robotics với hệ thống FAB LAB và VEX, đồng thời giới thiệu, chia sẻ các hoạt động của nhà trường bằng tiếng Anh. Khi sản phẩm, dự án và trải nghiệm STEM được kết nối với cộng đồng rộng lớn hơn, học sinh không chỉ học cách lập trình robot mà còn học cách nói về công nghệ bằng ngoại ngữ, một kỹ năng hiếm thấy trong những giờ học truyền thống. Nếu coi các phòng FAB LAB và chuẩn VEX là “hạ tầng mềm” của giáo dục, ta thấy rõ rằng: một hệ sinh thái được xây dựng bài bản sẽ quyết định robotics trong trường học là phong trào nhất thời hay là trụ cột lâu dài của giáo dục STEM thực tế.
Kết luận: từ robot trên sân đến tư duy ngoài sách giáo khoa
Nhìn vào Phú Xuân và Cầu Giấy, ta có thể rút ra một nhận định thẳng thắn: nếu chỉ nói về STEM trên giấy, giáo dục sẽ lỡ nhịp với thế giới. Nhưng khi các trường dám đưa Robotics vào tiết học, dám tổ chức cuộc thi VEX IQ ngay trong khuôn viên, dám xây phòng thực hành với chuẩn riêng, học trò bắt đầu học khác: học bằng tay, bằng mắt, bằng lỗi sai và bằng tinh thần đồng đội. Thông qua đó, học sinh được rèn luyện tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng phối hợp và tinh thần sáng tạo; kiến thức không còn nằm trên trang sách mà được chuyển hóa thành những trải nghiệm cụ thể, gần gũi với thực tế. Câu hỏi không còn là “có nên đưa robotics vào trường học không”, mà là “trường sẽ tổ chức giáo dục STEM thực tế như thế nào để phù hợp với bối cảnh công nghệ hiện diện sâu rộng trong đời sống”. Những mô hình hiện nay cho thấy một hướng đi: tích hợp robotics vào chương trình, xây sân chơi như VEX IQ, đầu tư hệ sinh thái và trao quyền cho thầy cô, học sinh cùng dẫn dắt. Nếu những bước này được nhân rộng, từ robot trên sân đấu sẽ xuất hiện một thế hệ học sinh không ngại thử nghiệm, không sợ sai và đủ kỹ năng để bước vào thế giới công nghệ, không chỉ như người dùng mà như người sáng tạo.
