Khởi nghiệp xanh bắt đầu từ tài nguyên quanh ta
Khởi nghiệp xanh là cách xây dựng sản phẩm và mô hình kinh doanh từ tài nguyên địa phương, đồng thời giảm chất thải và tác động đến môi trường bằng chế biến, tái sử dụng và công nghệ phù hợp. Đây không phải cuộc đua gắn nhãn “xanh”, mà là nỗ lực biến nguồn lực quen thuộc thành hàng hóa có người mua.
Ngày 31/10 và 1/11/2026, vòng chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 diễn ra tại Hội trường Thống Nhất, TP.HCM, quy tụ 34 dự án từ 18 tỉnh, thành phố. Quy mô và độ phủ này đáng chú ý vì ý tưởng không chỉ đến từ đô thị có lợi thế về công nghệ, đối tác và thị trường; nhiều dự án địa phương còn dựa vào nông sản, dược liệu, nghề truyền thống và phụ phẩm sẵn có.
Thông điệp đáng giữ lại là khởi nghiệp xanh không nhất thiết bắt đầu bằng một phát minh lớn. Nó có thể khởi đi từ câu hỏi thực tế: nguyên liệu đang bị bỏ phí là gì, người mua cần sản phẩm nào, và người làm ra nguyên liệu có được hưởng phần giá trị tăng thêm hay không?
Chế biến giúp nông sản địa phương tìm thêm khách hàng
Một nhóm dự án chọn con đường gần thị trường: chế biến nông sản thành sản phẩm tiện dùng, dễ bảo quản và vận chuyển hơn. Danh sách có Thốt Nốt Tươi Đóng Lon, Bơ hạt điều Thuận Thiên, Magic Banana, Mứt me Kim Anh, sản phẩm từ cây chè Gay, chanh dây sấy dẻo và nước cốt chanh dây mật ong rừng. Những ví dụ này cho thấy nông sản địa phương có thể đi xa hơn nguyên liệu thô khi được phát triển thành sản phẩm phù hợp nhu cầu tiêu dùng.
Chế biến và xây dựng thương hiệu có thể giúp nguồn nguyên liệu ít được khai thác thương mại tiếp cận thị trường mới. Nhưng sản phẩm lạ chưa đủ để thành doanh nghiệp bền vững. Dự án cần kiểm soát chất lượng, tổ chức sản xuất ổn định, xác định khách hàng và tìm đầu ra lâu dài. Nếu thiếu những mắt xích ấy, giá trị gia tăng dễ dừng ở một đợt giới thiệu sản phẩm, thay vì tạo thu nhập đều đặn cho người trồng và người chế biến.
Tận dụng phụ phẩm: biến phần bỏ đi thành đầu vào
Hướng đi có sức gợi mở nhất là xem phụ phẩm như tài nguyên chưa được khai thác đúng mức. Dự án Coffeenergy thu gom bã cà phê để tạo vật liệu carbon hoạt hóa, làm nền tảng nghiên cứu pin hữu cơ; một dự án khác xử lý vỏ sầu riêng bằng công nghệ nhiệt phân yếm khí chậm ở 420–550 độ C. Các ví dụ này mở rộng ý nghĩa của tận dụng phụ phẩm: không chỉ làm phân bón hay thức ăn chăn nuôi, mà còn có thể tìm ứng dụng trong vật liệu và năng lượng.
Với dự án vỏ sầu riêng, mô hình hướng đến liên kết thu gom, bao tiêu nguyên liệu với hơn 500 hộ dân thông qua 10–20 hợp tác xã, đồng thời tạo việc làm trực tiếp cho 15–20 lao động. Tác động ấy cho thấy một giải pháp môi trường có thể gắn với sinh kế, nhưng chỉ khi nguồn cung được tổ chức và sản phẩm đầu ra có thị trường. Nếu không, công nghệ xử lý dù mới mẻ cũng khó vượt khỏi quy mô thử nghiệm.
Công nghệ xanh cần đi cùng đầu ra và năng lực kinh doanh
Công nghệ xanh không chỉ nằm trong thiết bị sản xuất. Công nghệ phù hợp còn giúp tổ chức quy trình, kết nối nhà cung cấp với khách hàng, dùng nguyên liệu hiệu quả và kiểm soát tác động môi trường. Vì thế, lợi thế của dự án đô thị về công nghệ và mạng lưới kinh doanh sẽ phát huy tốt nhất khi được kết hợp với tri thức nguyên liệu tại địa phương, thay vì tách rời cộng đồng tạo ra nguồn lực.
Với Coffeenergy, công nghệ hiện ở quy mô phòng thí nghiệm, có điện áp ổn định khoảng 3V; nhóm định hướng tiếp tục nghiên cứu, nâng dung lượng lưu trữ, đăng ký sở hữu trí tuệ và tìm cơ hội hợp tác với doanh nghiệp điện tử. Trong giai đoạn thương mại hóa ban đầu, nhóm còn phát triển bộ học cụ STEM “Pin xanh” và hoạt động trải nghiệm khoa học cho học sinh tiểu học, trung học. Đây là cách đưa ý tưởng đến gần người dùng, nhưng khả năng mở rộng vẫn cần được chứng minh.
Sau cuộc thi, BSA dự kiến hỗ trợ tập huấn về sản phẩm, bao bì, truyền thông số và mở rộng thị trường, đồng thời kết nối doanh nghiệp khởi nghiệp với người tiêu dùng. Phép thử thực sự vì thế không nằm ở số dự án vào chung kết, mà ở việc biến nguồn lực địa phương thành sản phẩm có người mua và giải pháp xanh thành mô hình vận hành bền vững.
