Tự gây thương tích ở học sinh: đó là khủng hoảng cảm xúc, không phải “bướng bỉnh”
Tự gây thương tích ở học sinh là những hành vi cố ý làm đau bản thân như nhổ tóc, cắn móng tay đến chảy máu, rạch tay hoặc đùi, nhằm tạm thời xoa dịu căng thẳng, tội lỗi hay tuyệt vọng khi các em không thể diễn đạt và xử lý cảm xúc bằng lời. Điều đáng lo là nhiều phụ huynh vẫn coi nhổ tóc, cắn móng, vết rạch trên tay chỉ là thói quen xấu hoặc trò “dọa gia đình”. Cách nhìn này nguy hiểm, bởi nó làm mờ đi thực tế: con đang rơi vào khủng hoảng tâm thần, tìm đến tự gây thương tích như một lối thoát méo mó. Khi một nữ sinh 15 tuổi mất ngủ, sụt cân, học sa sút rồi nhiều lần tự làm đau bản thân sau thời gian dài chịu áp lực gia đình, học tập và mạng xã hội, đó là lời cảnh báo rõ ràng rằng hệ người lớn đã chậm trễ trong việc lắng nghe và can thiệp.
Nhổ tóc, vết rạch trên tay: những hình thức tự gây thương tích cha mẹ hay bỏ qua
Nếu chỉ chờ đến khi thấy vết rạch trên tay mới giật mình thì đã quá muộn. Tự gây thương tích học sinh thường bắt đầu bằng những hành vi “nhỏ” nhưng dai dẳng: cắn móng tay tới rớm máu, cào xước da, giật tóc, tự đánh vào người mình. Trường hợp cậu bé 12 tuổi nhổ trụi từng mảng tóc chỉ sau vài ngày ôn thi cho thấy nhổ tóc áp lực không phải trò nghịch, mà là rối loạn kiểm soát xung động, lặp đi lặp lại dù đã cố gắng dừng lại. Ở các nữ sinh, hình ảnh vết rạch trên tay, trên đùi xuất hiện ngày càng dày hơn, vết cũ chưa lành, vết mới đã chồng lên. Những hành vi này đem lại cảm giác dễ chịu giả tạo, khiến các em bị “nghiện” việc làm đau mình để giải tỏa. Cha mẹ nào còn cho đó là cách “thu hút chú ý” đang vô tình bỏ qua một dạng tự hủy hoại cần được điều trị.
Áp lực vô hình: từ kỳ vọng gia đình đến bạo lực, bêu riếu trên mạng xã hội
Chúng ta không thể trách học sinh yếu đuối nếu vẫn tiếp tục đặt lên vai con một núi áp lực không giới hạn. Những bất đồng với cha mẹ, kỳ vọng quá lớn về thành tích học tập, cảm giác không được thấu hiểu khiến nhiều em thu mình, ít trò chuyện với gia đình, ôm điện thoại đến khuya. Từ đó, thuật toán mạng xã hội liên tục “gợi” các nội dung buồn bã, vô vọng, nhạc trầm, câu chữ lãng mạn hóa cô đơn, khiến tâm trí trẻ bị bao phủ bởi màu xám. Khi bị bêu riếu công khai trên trang confession của trường, không ít nữ sinh rơi vào vòng xoáy bạo lực mạng, cãi vã với cha mẹ rồi tự gây thương tích để giải tỏa. Đây là mặt trái của môi trường trực tuyến: biến nỗi đau của một đứa trẻ thành trò bàn tán, trong khi người lớn mải lo “quản lý điểm số” hơn là bảo vệ sức khỏe tâm thần của con.
Nhóm kín, “vằn hổ” trên tay và sức mạnh lây lan của hành vi tự hại
Một trong những điều đáng sợ nhất là tự gây thương tích không còn là hành vi đơn lẻ. Các bác sĩ ghi nhận có lúc bệnh nhân vào viện theo nhóm 5–6 em, kết nối với nhau rất nhanh quanh chủ đề làm đau bản thân, gọi những vết rạch trên tay là “vằn hổ” và cổ vũ nhau tiếp tục. Nhiều bạn trẻ chụp ảnh vết thương đăng ẩn danh lên các hội nhóm kín, nhận được hàng loạt bình luận đồng cảm, từ đó cảm thấy nỗi đau lần đầu “được thừa nhận”. Sự công nhận méo mó này nguy hiểm, vì nó biến tự gây thương tích thành một loại ngôn ngữ chung của cộng đồng đang khủng hoảng. Trẻ không nói được với cha mẹ, thầy cô, nên chọn nói với nhau bằng những đường rạch. Nếu gia đình và nhà trường tiếp tục im lặng hoặc chỉ biết quát mắng, chúng ta đang để cho những nhóm tự hại này mạnh lên mỗi ngày.
Nhận diện sớm và can thiệp tâm lý: việc không ai được phép chậm trễ
Dấu hiệu khủng hoảng tâm thần ở trẻ hiếm khi xuất hiện “rầm rộ” ngay từ đầu. Nó thường là chuỗi thay đổi nhỏ nhưng kéo dài: thức khuya, mất ngủ, sụt cân, ăn uống thất thường, học tập sa sút, dễ cáu gắt, ít giao tiếp với gia đình, lướt mạng xã hội suốt đêm từ 23h đến 2–3h sáng. Khi những dấu hiệu đó đi kèm các vết trầy xước, vết rạch không rõ nguyên nhân trên tay, đùi, đó không còn là chuyện “tuổi mới lớn” mà là lời kêu cứu. PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn nhấn mạnh sức khỏe tâm thần tuổi vị thành niên cần sự phối hợp của gia đình, nhà trường và hệ thống y tế. Điều đó có nghĩa là cha mẹ phải dừng quát mắng, bắt đầu lắng nghe; nhà trường không chỉ xử lý kỷ luật, mà phải liên kết với chuyên gia tâm thần để can thiệp tâm lý trẻ em bằng thuốc, trị liệu, quản lý thời gian dùng thiết bị và hỗ trợ cảm xúc bền vững. Nếu người lớn chịu thay đổi, nhiều vết rạch trên tay sẽ dừng lại trước khi trở thành sẹo suốt đời.
