Sét đánh: Không chỉ là chuyện “xui rủi” mà là tình huống cấp cứu tối khẩn
Sét đánh là một tình trạng cấp cứu cực kỳ nguy hiểm xảy ra khi dòng điện phóng từ tia sét đi qua cơ thể, gây rối loạn nhịp tim, tổn thương não, ngừng thở và bỏng nặng trên da trong thời gian rất ngắn, đòi hỏi nhận diện triệu chứng sớm, sơ cứu sét đánh đúng cách và chuyển viện khẩn cấp để bảo toàn mạng sống và hạn chế di chứng lâu dài. Sự nguy hiểm sét đánh không nằm ở cảm giác “bị giật” mà ở việc nó có thể làm trái tim dừng lại trong tích tắc, khiến nạn nhân tử vong ngay tại chỗ nếu không được cấp cứu kịp thời.
Trường hợp chị M.T, 33 tuổi, trú tại Tây Ninh, là hồi chuông cảnh báo rõ nhất về mức độ tàn phá của sét đánh đối với một người đang khỏe mạnh. Tan ca về nhà giữa cơn mưa giông, đi ngang qua cánh đồng trống, chị bất ngờ bị tia sét quật ngã giữa đường, rơi vào nguy kịch với rối loạn nhịp tim, tổn thương não và nhiều vùng bỏng trên cơ thể. Theo ThS.BS Nguyễn Công Vân, Trưởng khoa Nội Tim mạch Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á, sét là hiện tượng phóng điện cực mạnh, giải phóng năng lượng khổng lồ trong thời gian rất ngắn, nên chỉ một lần trúng sét cũng đủ làm nhiều cơ quan cùng lúc gục ngã. Đó không phải tai nạn hiếm, mà là rủi ro hiện hữu mỗi mùa mưa giông ở phía Nam.
Câu chuyện sống sót của người phụ nữ 33 tuổi: Vì sao nói từng phút đều tính bằng mạng sống
Điểm quan trọng nhất trong mọi ca sét đánh cấp cứu là tốc độ: càng chậm trễ, nguy cơ tử vong và tàn tật càng cao. Với chị M.T, sự sống còn bắt đầu ngay từ khoảnh khắc người dân phát hiện chị ngã gục giữa đường, nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất cấp cứu. Tại đây, bác sĩ chẩn đoán xuất huyết não và chuyển chị đến Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á Đức Hòa (Tây Ninh), nơi lập tức kích hoạt quy trình “Báo động đỏ toàn viện” để xử trí.
Khám ban đầu ghi nhận chị bị rối loạn nhịp tim, bỏng độ I, II vùng cánh tay và vai phải, vùng da dọc theo vị trí đeo dây chuyền bị cháy xém, vết thương khoảng 3 cm ở cổ phải cùng nhiều vùng xây xát môi, má, tai phải. Tổn thương thần kinh khiến chị lơ mơ, vật vã, kích thích mạnh, phải chuyển Khoa Hồi sức tích cực để theo dõi sát nguy cơ tổn thương não tiến triển, kiểm soát rối loạn nhịp tim, chăm sóc tổn thương da, mắt, màng nhĩ. Sau hơn 2 ngày điều trị tích cực, chị tỉnh táo, hết kích thích, kết quả chụp CT sọ não không ghi nhận xuất huyết tiến triển, rồi được chuyển sang chuyên khoa Nội Tim mạch để phục hồi. Nếu người xung quanh chần chừ hay nghĩ “bất tỉnh là đã hết cứu”, câu chuyện này rất có thể đã kết thúc bằng một cái chết trên đường về nhà.
Nhận diện triệu chứng sét đánh: Khi nào phải gọi cấp cứu ngay lập tức
Điều nguy hiểm nhất không phải ai cũng nhận ra: người vừa bị sét đánh trông có thể “chỉ” là ngã gục, xây xát ngoài da, nhưng bên trong tim và não đang bị tấn công dữ dội. Trong ca của chị M.T, tia sét khiến chị ngã gục giữa đường, rối loạn nhịp tim, tổn thương não và nhiều vết bỏng trên cơ thể. Hình ảnh điển hình là bỏng độ I, II ở cánh tay và vai, vùng cháy xém chạy dọc vị trí dây chuyền kim loại, vết rách 3 cm ở cổ, kèm theo xây xát vùng mặt, tai.
Theo ThS.BS Nguyễn Công Vân, hệ tim mạch có thể bị rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tim đột ngột – nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong sau sét đánh; hệ thần kinh có thể mất ý thức, lú lẫn, tổn thương não, liệt tạm thời hoặc vĩnh viễn, người sống sót lâu dài có thể giảm trí nhớ, đau thần kinh mạn tính hoặc trầm cảm. Sét còn có thể làm tê liệt trung tâm hô hấp dẫn đến ngừng thở, gây bỏng theo đường dòng điện đi qua, làm tổn thương tai và thính lực do sóng áp suất. Vì vậy, bất kỳ ai bị sét đánh – bất tỉnh, hồi tỉnh thoáng qua hoặc chỉ thấy tê, choáng – đều phải được xem là ca cấp cứu, gọi 115 và đưa đến bệnh viện ngay, nhất là trong mùa mưa giông ở các tỉnh phía Nam.
Sơ cứu sét đánh đúng cách: Các bước cần làm trong 5 phút vàng
Khi chứng kiến một người bị sét đánh, phản xạ bản năng của nhiều người là hoảng sợ, đứng nhìn hoặc chạm vào nạn nhân trong khu vực còn nguy hiểm. Đó là sai lầm. Trung tâm Cấp cứu 115 TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh: người hỗ trợ phải bảo đảm an toàn cho chính mình trước, nhất là trong môi trường ngập nước, có điện hoặc dòng nước chảy mạnh, để tránh biến một nạn nhân thành hai. Chỉ tiếp cận nếu khu vực tạm an toàn, tránh đứng ở điểm cao, nơi trống trải hoặc gần vật kim loại.
- Nhanh chóng gọi cấp cứu 115 hoặc số cấp cứu địa phương, mô tả rõ: nạn nhân bị sét đánh, tình trạng bất tỉnh, khó thở hay ngừng thở.
- Nếu còn mưa giông, hỗ trợ di chuyển nạn nhân ra vị trí an toàn hơn (nơi khô ráo, thấp, tránh xa kim loại, cây cao, cột điện), nhưng không liều mình trong vùng nước sâu hoặc có nguy cơ rò điện.
- Kiểm tra ý thức, nhịp thở, mạch. Nếu nạn nhân bất tỉnh, không thở hoặc không bắt được mạch, cần bắt đầu hồi sinh tim phổi (CPR) nếu bạn đã được huấn luyện, duy trì liên tục cho tới khi nhân viên y tế đến.
- Theo dõi sát dấu hiệu thay đổi: khó thở, lơ mơ, vật vã, co giật, bỏng lan rộng… và thông báo cho đội cấp cứu ngay khi họ đến.
- Đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt, không trì hoãn vì nghĩ nạn nhân đã tử vong; xử trí sét đánh cấp cứu sớm giúp kiểm soát biến chứng nguy hiểm và tăng khả năng sống sót.
Phòng tránh sét trong mùa mưa giông: Đừng đánh cược mạng sống trên xe máy giữa đồng trống
Điều đau lòng là tai nạn của chị M.T đã có thể tránh được nếu chị không tiếp tục di chuyển một mình giữa cánh đồng trống khi trời đang mưa giông lớn. Nguy hiểm sét đánh tăng vọt ở những khu vực trống trải như đồng ruộng, bãi đất rộng, nơi cơ thể người gần như trở thành điểm cao dẫn điện duy nhất. Vậy mà rất nhiều người vẫn cố phóng xe máy qua đoạn đường xấu, nghĩ “chạy nhanh cho xong”. Đó là đánh cược mạng sống một cách vô nghĩa.
Khuyến cáo phòng tránh sét mưa giông rất rõ ràng: ngay khi nghe tiếng sấm, hãy chủ động tìm nơi trú ẩn an toàn, không tiếp tục di chuyển ở các khu vực trống trải như đồng ruộng, bãi đất rộng. Tránh đứng dưới cây cao, gần cột điện, công trình kim loại, vị trí cao hoặc cô lập; không tụ tập thành nhóm đông người ngoài trời. Khi ở trong nhà, hạn chế sử dụng thiết bị điện, ngắt các thiết bị không cần thiết khi có giông sét để giảm nguy cơ điện giật. Trong mưa lớn, cần giảm tốc độ, giữ khoảng cách khi tham gia giao thông, không cố đi qua vùng ngập sâu, nước chảy mạnh hoặc không nhìn rõ mặt đường; đồng thời tránh đứng dưới cây lớn, cột điện, bảng quảng cáo vì nguy cơ đổ, rơi và rò điện luôn thường trực. Sự cẩn trọng vài chục phút trong cơn mưa giông có thể đổi lại cả một đời an toàn.
