Tiên học lễ: Bài học đầu tiên trước khi nói đến điểm số
Dạy con lễ phép là quá trình giúp trẻ hình thành thái độ tôn trọng, biết chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi và lắng nghe, qua đó xây dựng nền tảng giáo dục nhân cách và kỹ năng giao tiếp trẻ em trước khi tiếp cận hệ thống kiến thức trong nhà trường.
Ngay trước thềm năm học mới, người lớn thường lo trường lớp, sách giáo khoa, chương trình ngoại ngữ, công nghệ, trong khi điều căn bản nhất đôi khi bị bỏ quên: đứa trẻ đã biết chào người lớn, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi hay chưa. Khi Quốc hội bàn tới chuyện một số trẻ không chủ động chào khách đến nhà và đề xuất thí điểm đưa nội dung dạy trẻ biết chào người lớn vào chương trình bổ sung lớp 1, đó không chỉ là chuyện thêm vài dòng trong sách. Đó là lời cảnh tỉnh rằng nếu dạy con lễ phép không được đặt lên cùng mức ưu tiên với luyện chữ, luyện toán, thì mọi khẩu hiệu về phát triển toàn diện học sinh vẫn sẽ chỉ là hình thức.
Một lời chào, đúng là không đủ để đo cả nhân cách. Nhưng nó là dấu hiệu sớm cho thấy trẻ có nhận biết về người khác, về cộng đồng quanh mình. Khi trẻ biết ngẩng lên, nhìn vào mắt người đối diện và nói “con chào cô ạ”, đó là lúc nhân cách bắt đầu có hình hài. Bỏ qua bài học này, chúng ta vô hình trung gửi đi thông điệp rằng kiến thức quan trọng hơn cách làm người – một thông điệp nguy hiểm trong thời đại mà năng lực công nghệ có thể phát triển rất nhanh, còn hệ giá trị đạo đức lại bị xói mòn.
Giáo dục nhân cách trong bối cảnh hơn 26 triệu học sinh bước vào năm học mới
Giáo dục nhân cách không phải là vài tiết Đạo đức rời rạc, mà là một quá trình xuyên suốt giúp phát triển toàn diện học sinh về đức, trí, thể, mỹ, gắn với hệ giá trị con người mà xã hội mong muốn ở thời đại mới.
Hơn 26 triệu học sinh, sinh viên bước vào năm học mới với kỳ vọng phải giỏi ngoại ngữ, có năng lực số, biết sử dụng trí tuệ nhân tạo, sáng tạo và thích ứng với thay đổi nhanh chóng. Nhưng chính lúc “chạy” theo tương lai, những giá trị tưởng như cũ kỹ như lòng nhân ái, sự trung thực, lòng tự trọng, trách nhiệm và sự tôn trọng người khác càng phải được giữ chặt. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ môi trường giáo dục hiện nay vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn, văn hóa ứng xử và sức khỏe tâm lý; bạo lực học đường diễn biến phức tạp. Nếu chỉ đòi hỏi học sinh giỏi mà bỏ quên dạy con lễ phép, chúng ta đang góp phần nuôi dưỡng những “cỗ máy điểm số” nhưng mong manh về tâm lý và nghèo nàn về nhân cách.
Không ngẫu nhiên mà yêu cầu trọng tâm của năm học 2026-2027 được đặt là giải quyết bạo lực học đường, chú trọng giáo dục lịch sử, đạo đức, lối sống lành mạnh, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, kỷ cương, nhân văn và “lấy phòng ngừa là chính, lấy giáo dục, cảm hoá, hỗ trợ học sinh, sinh viên là nền tảng”. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: "Nghị quyết số 71-NQ/TW yêu cầu tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới". Đó là lời nhắc thẳng thắn rằng nếu không đầu tư cho giáo dục nhân cách, mọi nỗ lực nâng chuẩn chương trình, thêm môn học mới chỉ là xây nhà trên nền cát.
“Lễ” thời trí tuệ nhân tạo: không phải cúi đầu vâng lời, mà là biết tôn trọng và tự trọng
Trong bối cảnh công nghệ, “lễ” không thể hiểu giản đơn là trẻ khoanh tay, cúi đầu và vâng lời một chiều; đó là khả năng tôn trọng bản thân, tôn trọng người khác và dám nói điều đúng, đồng thời biết bảo vệ mình.
Khi trí tuệ nhân tạo giúp học sinh tìm thông tin, giải toán, học ngoại ngữ nhanh hơn, điều nó không thể làm thay là chịu trách nhiệm đạo đức cho những gì trẻ làm với năng lực đó. Năng lực càng lớn càng cần một nền tảng giá trị vững để sử dụng một cách có trách nhiệm. “Lễ” hôm nay vì thế phải bao hàm trung thực, trách nhiệm, kỷ luật, biết cảm ơn, xin lỗi, lắng nghe, sẻ chia và tôn trọng sự khác biệt. Nếu dạy con lễ phép chỉ dừng ở yêu cầu phải nghe lời, im lặng trước điều sai, thì đó không phải giáo dục nhân văn mà là triệt tiêu nhân cách. Chúng ta không cần những đứa trẻ ngoan kiểu “không dám nói”, mà cần những công dân biết ứng xử có văn hóa nhưng vẫn có bản lĩnh nói lên điều đúng.
Điều đáng nói là “tiên học lễ, hậu học văn” không phải là thứ tự tuyến tính: học xong lễ rồi mới học văn, mà là lễ và văn phải đi cùng nhau. Tri thức cho trẻ năng lực, đạo đức định hướng trẻ dùng năng lực ấy vào việc gì. Một nền giáo dục hiện đại không được đặt tri thức và nhân cách lên hai bàn cân đối lập; nhiệm vụ là làm cho trẻ vừa đủ năng lực bước vào tương lai, vừa có nền tảng giá trị để biết sử dụng năng lực đó vì điều tốt đẹp. Nếu không, chúng ta có thể tạo ra những học sinh xuất sắc về công nghệ nhưng sẵn sàng dùng kỹ năng để làm tổn thương người khác trên mạng – một hình thức bạo lực mới mà hệ thống giáo dục truyền thống chưa kịp đối diện.
Nhà trường hiện đại: phát triển toàn diện thay vì tôn thờ thành tích
Phát triển toàn diện học sinh nghĩa là coi trọng đồng thời trí tuệ, nhân cách, thể chất, thẩm mỹ và đời sống tinh thần, thay vì đo giá trị của trẻ bằng bảng điểm và giải thưởng thành tích.
Trong lễ khai giảng, một hiệu trưởng đã nhắc rằng giáo dục không chỉ là kiến thức, điểm số hay thành tích; cha mẹ gửi con đến trường không chỉ để học, mà còn trao cho nhà trường cơ hội được hiện diện trong một phần tuổi thơ và tuổi trẻ của các em. Nhà trường chọn chủ đề “Togetherness Makes Happiness - Đồng hành tạo Hạnh phúc”, thay cho những khẩu hiệu chạy theo thi đua. Quan điểm đó phù hợp với tinh thần các nghị quyết về phát triển giáo dục: tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người thời đại mới. Một bên đổi mới chương trình để hình thành phẩm chất, năng lực; một bên kiến tạo môi trường văn hóa để những phẩm chất đó trở thành cách sống hằng ngày.
Sự đồng hành mà nhà trường nêu không phải là lúc nào cũng đồng ý với học sinh. Đồng hành nghĩa là khi có khác biệt vẫn ở lại với cuộc đối thoại, khi có khó khăn không quay lưng, khi một em chưa làm tốt vẫn tin rằng em có thể học và trưởng thành. Một học sinh có thể bước tới khi thấy bạn ngồi một mình, giúp bạn thử lại khi chưa làm tốt, hoặc đủ can đảm nói lời xin lỗi khi mắc lỗi. Đó chính là những bài thực hành giáo dục nhân cách, kỹ năng giao tiếp trẻ em sống động hơn bất kỳ tiết học lý thuyết nào. Nếu nhà trường chỉ chăm chăm vào điểm số, những khoảnh khắc này sẽ bị xem là “ngoài lề”, trong khi chúng mới là cốt lõi của giáo dục.
Phụ huynh cần thay đổi: từ ám ảnh điểm số đến ưu tiên hạnh phúc và nhân cách
Muốn dạy con lễ phép hiệu quả, phụ huynh phải dịch chuyển trọng tâm từ thành tích sang nhân cách, từ kiểm soát sang đồng hành, từ chỉ đạo sang lắng nghe.
Thực tế, nhiều cha mẹ vẫn xem thành tích như tấm vé an toàn cho tương lai, nên dồn hết kỳ vọng vào bảng điểm. Nhưng như vị hiệu trưởng đã nói, điều cha mẹ mong muốn không chỉ là con học tốt; họ muốn con biết suy nghĩ, biết lựa chọn, hiểu mình là ai, biết mình có giá trị và quan trọng nhất là được hạnh phúc. Ông cũng nhấn mạnh rằng không phải lúc nào đồng hành cũng là đồng ý, và với cha mẹ, điều quan trọng là đủ bình tâm để biết khi nào cần nắm tay con thật chặt và khi nào nên mở bàn tay ấy ra. Nếu vẫn ép con “tụt lại là thất bại”, phụ huynh đã vô tình đặt con vào cuộc đua không hồi kết, nơi lễ phép và giáo dục nhân cách chỉ còn là khẩu hiệu.
Dạy con lễ phép, vì thế, không thể giao khoán cho nhà trường. Trẻ được nhắc phải chào khách nhưng không thấy cha mẹ chào hàng xóm; được dạy cảm ơn nhưng không nghe người lớn cảm ơn người phục vụ; được yêu cầu xin lỗi khi sai nhưng chưa bao giờ thấy người lớn xin lỗi mình, thì những bài học ấy khó trở thành thói quen chân thành. Ở tầm chính sách, Nghị quyết 80 yêu cầu đặt giáo dục đạo đức và văn hóa lên hàng đầu từ bậc mầm non và nhấn mạnh phối hợp gia đình, nhà trường, xã hội trong hình thành, hoàn thiện nhân cách, đặc biệt với thế hệ trẻ. Ở tầm mỗi gia đình, điều đó nghĩa là: muốn con lễ phép, người lớn phải là tấm gương sống, không phải chiếc loa phóng thanh.
