Stress nhiệt là gì và vì sao người cao tuổi, trẻ em dễ tổn thương hơn?
Stress nhiệt là tình trạng cơ thể bị quá tải do nắng nóng và nóng ẩm, khiến hệ điều hòa thân nhiệt không giữ được cân bằng, dẫn đến mất nước, rối loạn tim mạch, suy giảm nhận thức và có thể gây tử vong nếu không được xử trí kịp thời; nhóm người cao tuổi và trẻ em có khả năng thích nghi yếu hơn nên đặc biệt dễ bị tổn thương trong bối cảnh biến đổi khí hậu sức khỏe ngày càng rõ rệt. Điều đáng lo không phải là vài ngày nóng đỉnh điểm, mà là ngưỡng nhiệt mà cơ thể không chịu nổi đang hạ thấp dần ở các nhóm yếu thế. Nắng nóng trẻ em và stress nhiệt người cao tuổi không còn là vấn đề của "mùa hè khó chịu", mà là thách thức sức khỏe cộng đồng. Nếu chúng ta cứ xem các đợt nóng như chuyện thời tiết bình thường, những người ít tiếng nói nhất – ông bà và con trẻ – sẽ phải gánh hậu quả nặng nề nhất.
Người trên 60 tuổi: cơ thể bị “già hóa” trước nắng nóng
Nghiên cứu do các nhà khoa học tại Đại học Stanford dẫn đầu cho thấy người từ 60 tuổi trở lên chịu tác động stress nhiệt ở ngưỡng thấp hơn rõ rệt so với người trẻ. Quá trình lão hóa làm giảm tiết mồ hôi, hạn chế giãn mạch và buộc tim phải hoạt động nhiều hơn để tản nhiệt, khiến stress nhiệt người cao tuổi xuất hiện sớm hơn và dai dẳng hơn. Kết quả cho thấy người từ 60 tuổi trở lên có thể đối mặt với điều kiện nhiệt nguy hiểm khi nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng khoảng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, trong khi người trẻ chỉ đạt ngưỡng tương tự khi thế giới nóng lên khoảng 4 độ C. Đây là khoảng cách đáng báo động: cùng một mức tăng nhiệt, người cao tuổi bị đẩy vào vùng nguy hiểm sớm hơn nhiều. Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, nghĩa là số người sống trong cơ thể không còn đủ sức tự "giải nhiệt" sẽ tăng mạnh, đặc biệt ở các nước thu nhập thấp và trung bình nơi điều kiện chăm sóc y tế còn hạn chế.
Trẻ em trước nắng nóng: cơ thể nhỏ bé, rủi ro lớn
Nếu người cao tuổi bị tấn công âm thầm, trẻ em lại phải đối mặt trực diện với nắng nóng kéo dài. Nghiên cứu quốc tế do Đại học Vrije Universiteit Brussel chủ trì cho thấy khoảng 43% trẻ em từ 9 tuổi trở xuống hiện phải trải qua ít nhất 30 ngày chịu stress nhiệt bổ sung mỗi năm do biến đổi khí hậu. Cơ thể các em nóng lên nhanh hơn người trưởng thành và điều hòa nhiệt kém hiệu quả, nên nắng nóng trẻ em trở thành nguy cơ y tế chứ không chỉ là một sự khó chịu. Nóng ẩm mới là "sát thủ" thầm lặng: độ ẩm cao làm mồ hôi khó bốc hơi, khiến cơ thể trẻ không tự làm mát được. Các nhà nghiên cứu cảnh báo nắng nóng nghiêm trọng có thể gây mất nước, sốc nhiệt, và nếu phơi nhiễm kéo dài sẽ ảnh hưởng tới khả năng học tập và phát triển nhận thức. Đáng bất công là mức gia tăng nhiệt ẩm lớn nhất xuất hiện ở các khu vực nhiệt đới và quốc gia nghèo hơn, nơi dân số trẻ và nhiều trẻ em phải đối mặt với nguy cơ hơn.
Biến đổi khí hậu và bài toán bảo vệ sức khỏe mùa hè
Dù các con số rất rõ ràng, cách chúng ta đối xử với nắng nóng vẫn còn quá chủ quan. Khi các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng "những tác động của biến đổi khí hậu đang ngày càng trở nên rõ ràng và nghiêm trọng" và trẻ em, các thế hệ tương lai sẽ chịu tổn hại lớn nếu không hành động, họ đang nói tới trách nhiệm ngay hôm nay: từ thay đổi chính sách đến thói quen hằng ngày. Biến đổi khí hậu sức khỏe không còn là khái niệm trừu tượng. Số ngày nắng nóng mà dân số toàn cầu phải đối mặt đang gia tăng, đặc biệt ở Nam Á, Đông Nam Á và Tây Phi – những nơi có nhiều trẻ em và điều kiện thích nghi còn hạn chế. Ở phía người cao tuổi, mỗi khi nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm một độ C, khoảng một triệu người nữa có thể phải tiếp xúc với điều kiện nhiệt nguy hiểm trong ít nhất 180 giờ mỗi năm, với phần lớn gánh nặng rơi vào nhóm lớn tuổi. Bảo vệ sức khỏe mùa hè vì thế phải bắt đầu từ việc xem nắng nóng như một rủi ro y tế nghiêm trọng, chứ không phải chuyện "trời nóng rồi sẽ mưa".
Kết luận: Đặt người cao tuổi và trẻ em ở trung tâm kế hoạch thích ứng nóng
Câu chuyện nắng nóng không còn là việc mỗi người tự "chịu nóng" nữa, mà là bài kiểm tra xem xã hội có sẵn sàng ưu tiên nhóm yếu thế hay không. Khi người cao tuổi phải đối mặt với điều kiện nhiệt nguy hiểm ở mức tăng nhiệt thấp hơn nhiều so với người trẻ, và hàng trăm triệu trẻ em đã, đang sống trong thế giới có thêm hàng chục ngày stress nhiệt mỗi năm, mọi kế hoạch thích ứng khí hậu bỏ qua hai nhóm này đều là kế hoạch thất bại. Giảm phát thải để kiềm chế mức nóng lên là việc dài hạn, nhưng ngay lập tức, các gia đình, trường học, hệ thống y tế phải coi stress nhiệt người cao tuổi và nắng nóng trẻ em là trọng điểm trong bảo vệ sức khỏe mùa hè. Điều đó đòi hỏi cảnh báo sớm, môi trường sống mát hơn, chăm sóc y tế sẵn sàng hơn, và trên hết là một thay đổi trong nhận thức: nắng nóng giờ là một nguy cơ sức khỏe có tên, có số liệu, và có những nạn nhân rõ ràng.
