AI vào lớp học vùng cao: xu hướng tất yếu hay lựa chọn dũng cảm?
Giáo viên dùng AI trong các trường vùng cao và vùng khó, như Điện Biên và Hà Tĩnh, là xu hướng giáo dục trong đó công nghệ trí tuệ nhân tạo được sử dụng để thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu, tổ chức hoạt động dạy học và kiểm tra đánh giá, nhằm cá nhân hóa việc học, tăng hứng thú và giúp học sinh – đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số – chủ động tiếp cận tri thức trong điều kiện còn nhiều hạn chế về cơ sở vật chất và môi trường số. Điều đáng nói là quá trình này không diễn ra trong các phòng thí nghiệm sang trọng, mà bắt đầu từ chính những giờ dạy trên lớp. Với cô Nguyễn Ngọc Phương ở Trường THCS Thanh Nưa (Điện Biên), AI hỗ trợ từ soạn giáo án đến thiết kế học liệu, vừa tiết kiệm thời gian, vừa khiến bài giảng sinh động hơn. Trong khi đó, Sở GD&ĐT Hà Tĩnh chọn Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai làm điểm để thử nghiệm giáo dục AI cho học sinh, biến lớp học thành nơi công nghệ được kiểm chứng bằng kết quả học tập thực tế. Đây không còn là câu chuyện "có nên dùng AI" mà là "dùng thế nào cho có lợi cho học sinh".
Điện Biên: từ làm quen công nghệ đến đổi mới giáo dục vùng cao
Ở Điện Biên, đổi mới giáo dục vùng cao gắn chặt với nỗ lực làm chủ công nghệ số của đội ngũ giáo viên. Cô Nguyễn Ngọc Phương, dù đã ngoài 50 tuổi, vẫn kiên trì cập nhật các phần mềm AI liên tục thay đổi về tính năng và giao diện, coi đó là cơ hội rèn luyện khả năng thích ứng và giữ tinh thần học tập suốt đời. Đây là hình ảnh trái ngược với định kiến giáo viên lớn tuổi ngại công nghệ: họ đang dùng AI để tái thiết cách dạy, chứ không chỉ để soạn lại bài giảng cũ. Ở Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú tỉnh Điện Biên, cô Hoàng Huyền Trang nhìn AI không phải như "lối tắt" cho học sinh chép bài, mà là đòn bẩy để giảm việc lặp đi lặp lại, giải phóng thời gian cho chuyên môn và sáng tạo phương pháp mới. Khi lo học sinh dùng AI làm bài tập, cô yêu cầu các em trình bày quy trình làm việc, giải thích lựa chọn nội dung, từ đó rèn tư duy phản biện và kỹ năng giao tiếp. Dạy học AI hiệu quả ở đây không phải cấm đoán, mà là biến mỗi lần sử dụng công cụ thành bài học về suy nghĩ độc lập và trách nhiệm với kết quả học tập.
Hà Tĩnh: một hành trình dài từ Skype đến trí tuệ nhân tạo
Nếu Điện Biên cho thấy nỗ lực vượt điều kiện khó khăn, thì câu chuyện ở Hà Tĩnh lại nhấn mạnh hành trình dài của một giáo viên từ người mới với công nghệ đến người dẫn đường trong dạy học với AI. Tại Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, 34 phòng học được trang bị tivi thông minh cùng hệ thống phòng học STEM hiện đại, tạo điều kiện cho giáo viên không thể tiếp tục dạy theo cách cũ mà phải chủ động đổi mới phương pháp. Cô Phạm Thị Ngọc Mai, giáo viên Địa lí, bắt đầu với sáng kiến "Dạy học kết nối" bằng Skype, rồi dùng Microsoft Teams, Kahoot, Quizizz, Forms, Azota cho kiểm tra đánh giá, triển khai AR, giáo dục STEM, xây dựng "Lớp học thông minh" và đưa AI vào dạy học từ năm học 2023-2024. Mỗi bước thay đổi công nghệ là một bước cô buộc phải học, thích ứng và thay đổi phong cách dạy. Cô khẳng định: điều quan trọng nhất trong giáo dục AI không phải dùng thật nhiều công cụ, mà là hình thành tư duy lấy con người làm trung tâm và đạo đức AI cho học sinh. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng AI nâng cao chất lượng học sinh chỉ khi người thầy giữ quyền kiểm soát và trách nhiệm.
Khi học sinh dân tộc trở thành người dùng AI tự tin
Điểm chung trong các câu chuyện ở Điện Biên và Hà Tĩnh là giáo viên không dừng lại ở việc dùng AI để thuận tiện cho mình, mà coi đó là năng lực mới học sinh phải có. Theo bà Hoàng Tuyết Ban, Giám đốc Sở GD&ĐT Điện Biên, trong bối cảnh chuyển đổi số và AI ngày càng được dùng trong giáo dục, năng lực số và khả năng sử dụng AI đã trở thành yêu cầu cốt lõi với giáo viên và cán bộ quản lý. Đặt giáo viên vào chuẩn mới này đồng nghĩa đặt học sinh vào chuẩn mới của công dân số. Tại Hà Tĩnh, kế hoạch phát triển nhân lực AI đến năm 2030 đặt mục tiêu ít nhất 80% học sinh phổ thông được phổ cập kiến thức, kỹ năng cơ bản về AI và 100% đội ngũ giáo dục được bồi dưỡng, cập nhật kỹ năng AI. Ở Trường Nguyễn Thị Minh Khai, học sinh được hướng dẫn dùng AI để tìm kiếm, xử lý thông tin, tạo sản phẩm học tập, đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả, nhận diện giới hạn của AI, tôn trọng bản quyền và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Em Bạch Thị Diệu Linh chia sẻ công nghệ và phần mềm trong dạy học giúp lớp học hấp dẫn hơn, tăng tương tác và làm việc nhóm, khiến các em chủ động tiếp cận kiến thức. Khi học sinh dân tộc thiểu số có thể sử dụng AI một cách chủ động, hiệu quả và an toàn, khoảng cách giáo dục giữa vùng cao và vùng thuận lợi không còn là định mệnh bất biến.
Từ thử nghiệm đến chuẩn năng lực mới của nhà giáo
Nhìn từ các lớp học ở Điện Biên và Hà Tĩnh, việc giáo viên dùng AI không còn là phong trào ngắn hạn mà đang trở thành chuẩn năng lực nghề nghiệp mới. Ở Điện Biên, hoạt động bồi dưỡng được điều chỉnh theo hướng "học qua làm", lấy hiệu quả công việc và chất lượng giáo dục làm thước đo, đồng thời tạo cơ hội để giáo viên thực hành, tạo sản phẩm chuyên môn, thử nghiệm trên lớp và nhận phản hồi từ đồng nghiệp, tổ chuyên môn, giáo viên cốt cán. Việc dùng AI để thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu, kiểm tra và theo dõi tiến bộ học sinh cũng đòi hỏi giáo viên phải biết kiểm chứng nội dung, đảm bảo tính chính xác, giá trị sư phạm và an toàn khi sử dụng. Đối với Hà Tĩnh, kế hoạch đến năm 2030 xác lập rõ yêu cầu 100% đội ngũ giáo dục phải được bồi dưỡng, cập nhật kỹ năng AI. Trường Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục tăng cường giáo dục STEM, kỹ năng số, ứng dụng AI có chọn lọc, ngoại ngữ và hoạt động thực hành, trải nghiệm. Ai vẫn nghĩ giáo viên vùng cao là người "đi sau" công nghệ đã lạc hậu. Thực tế, chính họ đang là những người thử nghiệm, điều chỉnh và chứng minh rằng dạy học AI hiệu quả là dạy sao cho học sinh nghĩ nhiều hơn, đặt câu hỏi nhiều hơn và chịu trách nhiệm hơn với cách dùng công nghệ. Đổi mới giáo dục vùng cao vì thế không nằm ở thiết bị hiện đại, mà ở sự dũng cảm và kiên trì của người thầy khi bước vào thế giới AI cùng học trò.
