Khi nấu ăn tập thể trở thành một dạng trình diễn nghệ thuật
Nấu ăn tập thể ở làng quê Việt Nam là hoạt động chuẩn bị và chế biến món ăn với quy mô lớn cho các dịp cưới hỏi, ma chay hay lễ hội, nơi hàng chục người cùng phối hợp bên những bếp ngoài trời, xoong chảo và nồi nấu lớn xếp hàng thẳng tắp, tạo nên cả một không gian ẩm thực làng quê vừa phục vụ chức năng ăn uống, vừa mang tính trình diễn thị giác đầy cuốn hút. Ở Thủy Trầm, Phú Thọ, việc đàn ông lắc chảo, xào hàng trăm mâm cỗ không còn là chuyện lạ mà là “đặc sản” văn hóa được cả làng tự hào. Điều khiến người ta ấn tượng không chỉ là số lượng món ăn hay tiền mâm cỗ, mà là cách cộng đồng biến công việc lao động thành màn đồng diễn có nhịp điệu, có bố cục, có thẩm mỹ rõ rệt.
Thủy Trầm: dàn bếp đàn ông vận hành như một sân khấu
Ở Thủy Trầm, xã Tiên Lương, tỉnh Phú Thọ, mỗi đám cưới hay đám tang là một buổi diễn ngoài trời của cả làng hơn 2.700 người, với 723 hộ dân cùng chia nhau việc bếp núc. Khi nhà hàng xóm làm đám cưới cho con gái, những người đàn ông như Gia Thành thức dậy từ 3 giờ sáng để vào bếp, quyết tâm kịp 7 giờ tối có cỗ nóng dọn lên bàn khách. Một hàng chảo nhôm xếp dọc lối đi, tám người đàn ông cầm sẵn dụng cụ, chờ đúng thời điểm vào nhịp xào thịt ngựa, phi lê cá chép như các đầu bếp chuyên nghiệp. Cả quá trình mổ gà, sơ chế thịt ngựa, thịt dê, nướng chả, hấp tôm, xào cá được chia vai rõ ràng, trong khi phụ nữ phụ trách gọt rau củ, vo gạo, nấu xôi, nấu canh.
Kỹ thuật ở đây không hề nghiệp dư: Tuan – người đàn ông đã tham gia bếp làng từ năm 17 tuổi – khẳng định đàn ông Thủy Trầm có thể đảm nhận trọn quá trình nấu ăn, “lắc chảo như đầu bếp nhà hàng”. Một mâm cỗ cưới, ma chay ở làng có giá khoảng 1,5–1,7 triệu đồng, với món chủ lực là thịt ngựa xào ớt chuông, chả nướng từ miếng thịt heo lớn tẩm ướp nướng than, cá chép xào được róc sạch xương, ướp đá rồi xào cùng ớt, cần tây và mắc khén. Đây là ẩm thực làng quê không tính lãi: “cỗ phải cầu kỳ, hậu hĩnh để khách ăn ngon, không tính chuyện lời lãi” – một câu nói vừa là nguyên tắc nghề bếp, vừa là tuyên ngôn nghệ thuật.
Nhưng nghệ thuật này cũng có giá của nó. Ngồi sát bếp than nóng hàng giờ, liên tục đảo chảo cho món nóng chín đều là công việc “khá vất vả, ngồi cạnh bếp nóng rất mệt, phải khuấy liên tục nên đàn ông thường đảm nhận vì có sức khỏe tốt hơn”. Chính sự vất vả, mồ hôi ấy tạo nên một thứ thẩm mỹ rất đời: những động tác nhanh, mạnh nhưng dứt khoát, nhịp nhàng giữa nhiều người quanh dàn chảo, nhìn qua chẳng khác gì một vở múa tập thể.
Bếp treo Tây Ninh: nghệ thuật sắp đặt từ trăm chiếc nồi nấu lớn
Nếu Thủy Trầm khiến người ta trầm trồ vì màn đồng diễn quanh bếp, thì ở Tân Thành, Tây Ninh, cả cộng đồng mạng lại bị hút vào một “sân khấu tĩnh”: gian bếp treo kín xoong nồi của gia đình bà Huỳnh Thị Vân. Đoạn video do cô con gái Nguyễn Ngọc Kim Yến (18 tuổi) chia sẻ đã hé lộ một không gian bếp ngoài trời mở rộng thành “siêu thị đồ gia dụng”, với hàng trăm xoong nồi, rổ rá được treo kín trần và tường, thẳng tăm tắp đến mức nhiều người tưởng là cửa hàng. Ước tính trong nhà hiện có trên dưới 100 chiếc xoong, nồi nấu nướng đủ mọi kích cỡ, cùng khoảng 50–60 chiếc rổ lớn nhỏ.
Điều đáng nói là bộ “tác phẩm sắp đặt” này sinh ra từ nhu cầu nấu ăn tập thể, không phải từ một dự án nghệ thuật. Bà Vân – người mẹ say mê đồ gia dụng – mỗi lần đi mua sắm sẵn sàng chi vài triệu đồng để tăng thêm vào bộ sưu tập của mình. Tất cả đều được bà tự tay phân loại, treo lên trần, tường theo hàng lối thẳng tắp, vừa đẹp mắt vừa tối ưu từng chút diện tích. Nhà sát vách người thân, thường xuyên tổ chức tiệc tùng, nấu nướng đông người, nên việc tích trữ lượng lớn nồi nấu lớn, rổ rá giúp mỗi lần có cỗ, bếp lập tức chuyển trạng thái sang “chiến dịch”, cực kỳ thuận tiện cho bữa tiệc sum vầy.
Tuy nhiên, cái giá của sự hoàn hảo thị giác là công đoạn bảo quản kỳ công: một năm, cả nhà phải tổng vệ sinh khu vực này 3–4 lần, mỗi lần mất 4–5 tiếng chỉ để hạ hơn một trăm chiếc nồi, hàng chục chiếc rổ xuống cọ rửa rồi treo lại. Đồ dùng lớn đến mức gian bếp không thể chứa đủ, gia đình phải tận dụng thêm tủ và các thùng xốp để cất. Có thể nói, căn bếp trở thành một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt sống, luôn biến đổi theo mùa tiệc, nhưng bám rất chặt vào thực tế lao động và chăm chút của phụ nữ làng quê.
Nhịp điệu, không gian và tinh thần cộng đồng trong ẩm thực làng quê
Điểm chung giữa dàn bếp đàn ông ở Thủy Trầm và căn bếp treo Tây Ninh là yếu tố tổ chức không gian và nhịp điệu tập thể. Hàng chảo nhôm xếp dọc lối đi, tám người đàn ông chờ vào nhịp xào là một bài toán quy hoạch mặt bằng bếp ngoài trời để vừa luân chuyển người, vừa giữ nhịp lửa. Hàng trăm nồi nấu lớn, rổ rá treo thẳng tắp trên trần và tường là kết quả của sự sắp xếp có chủ ý, bảo đảm mỗi đồ vật đều có chỗ đứng, sẵn sàng phục vụ những bữa tiệc đông người. Đây là ẩm thực làng quê được xây trên hai trụ cột: hiệu quả chức năng và tính thẩm mỹ vô tình nhưng rõ nét. Trong các dịp lễ hội, dân làng cùng góp tiền, dựng rạp, làm hàng chục mâm cỗ, ăn uống, ca hát, khiến bữa ăn tập thể trở thành trung tâm của đời sống cộng đồng.
Chính trưởng làng Thủy Trầm thừa nhận hoạt động nấu ăn tập thể giúp “gắn kết, tăng tình đoàn kết, thúc đẩy tình làng nghĩa xóm giữa các hộ gia đình”. Người đàn ông được rèn thành những đầu bếp thuần thục, khi vợ bận có thể nấu cả nhà; người phụ nữ lại biến căn bếp của mình thành kho đồ bếp luôn trong trạng thái sẵn sàng cho mọi cuộc tụ họp. Sự phân công giới tính ở đây không phải là định kiến mà là cách cộng đồng tận dụng lợi thế thể lực, sự tỉ mỉ của mỗi người để tạo ra một “nhà hát bếp núc” hoạt động trơn tru. Mồ hôi bên bếp than, thời gian treo từng chiếc nồi, từng chiếc rổ, chính là chi phí để duy trì thứ nghệ thuật đời thường này.
Kết luận: Nghệ thuật vô tình nhưng đáng được trân trọng
Nhìn từ Thủy Trầm và gian bếp treo ở Tây Ninh, có thể thấy nấu ăn tập thể ở làng quê Việt Nam đã vượt khỏi khuôn khổ công việc bếp núc. Đó là một dạng nghệ thuật vô tình, hình thành từ nhu cầu phục vụ trăm mâm cỗ, từ tình làng nghĩa xóm, từ niềm vui tiệc tùng sum vầy. Những bếp ngoài trời, những dàn nồi nấu lớn xếp đều nhau, những động tác lắc chảo đồng loạt, những bức tường treo kín xoong nồi… tất cả tạo nên những khung hình đủ “gây sốt” trên mạng, nhưng giá trị của chúng nằm sâu ở chỗ: chúng giữ cộng đồng lại với nhau, khiến người ta tự hào về nơi mình thuộc về. Trong thời đại dịch vụ đặt cỗ đã có thể giải quyết mọi bữa tiệc, việc các làng quê vẫn chọn tự nấu, tự tổ chức, tự trình diễn, là một lựa chọn mang màu sắc nghệ thuật và nhân văn rõ rệt – đáng được nhìn nhận, ghi lại và trân trọng.
