Nấu cỗ truyền thống: không chỉ là bữa ăn, mà là bản sắc làng
Nấu cỗ truyền thống ở các làng quê, như tại Thủy Trầm (xã Tiên Lương, Phú Thọ), là hoạt động nấu ăn cộng đồng nơi hàng xóm, họ hàng cùng góp công, góp nguyên liệu, tự tay chế biến hàng chục đến hàng trăm mâm cỗ cho đám hiếu, hỷ và các dịp lễ, vừa để đãi khách vừa để gìn giữ phong tục ẩm thực địa phương qua nhiều thế hệ. Tôi cho rằng, giữa thời dịch vụ “trọn gói” lên ngôi, quyết định tự vào bếp, lắc chảo gang nấu cỗ chính là lời khẳng định bản sắc của người làng: chúng tôi không mua về một bữa tiệc vô danh, chúng tôi nấu nên ký ức. Ở Thủy Trầm, hình ảnh hàng chục người đàn ông thức dậy từ 3-5 giờ sáng để mổ gà, làm cá, thái thịt, chuẩn bị 100 mâm cỗ đãi 600-700 khách không chỉ gây sốt mạng xã hội, mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của nếp làng.
Đội nam giới lắc chảo gang: từ lao động xuất ngoại tới “bếp trưởng làng”
Hình ảnh 8 người đàn ông ở thôn Thủy Trầm dàn hàng ngang giữa sân rạp, đều tay lắc những chiếc chảo gang nặng gần 5kg để xào nấu 100 mâm cỗ, đã làm thay đổi định kiến lâu nay rằng bếp núc là “việc đàn bà”. 15h ngày 15/9, anh Nguyễn Gia Thành (34 tuổi) đứng bếp chính, phụ trách hai món thịt ngựa xào và cá chép giòn xào dứa, cùng với 7 người khác liên tục đảo trên 8 bếp ga công nghiệp để kịp lên hàng trăm đĩa đồ nóng cho khách trong vòng 30 phút. Đảo xong chừng ấy mâm, cổ tay ai cũng mỏi nhừ, “xào thịt to tay” là cách họ đùa về sự vất vả. Theo ông trưởng thôn, nhiều người đàn ông từng đi làm đầu bếp, phụ bếp ở thành phố, quen chảo gang lớn và kỹ thuật căn lửa, khi về quê đã truyền nghề cho lớp trẻ, biến họ thành những “bếp trưởng làng”. Sự chuyên nghiệp ấy cho thấy nấu ăn cộng đồng hoàn toàn có thể đạt đẳng cấp nhà hàng mà không mất đi chất quê.
Tình làng nghĩa xóm qua những mâm cỗ tiền triệu
Nếu chỉ tính toán kinh tế, đặt dịch vụ nấu cỗ trọn gói khoảng 100 triệu đồng sẽ nhàn hơn rất nhiều so với việc tự đi chợ, nhờ người làng sang giúp rồi tổng chi phí lên tới 160 triệu đồng. Thế nhưng gia đình anh Hà Công Tuấn vẫn chọn tự tổ chức, bởi điều họ cần không phải “giá rẻ” mà là không khí sum vầy, chủ động nguồn thực phẩm tươi và hương vị đúng khẩu vị quê nhà. Mỗi mâm cỗ ở Thủy Trầm có giá khoảng 1,5-1,7 triệu đồng, được bày biện công phu với thịt ngựa xào ớt chuông, cá chép giòn xào dứa, chả nướng than hồng, gà luộc chuẩn 1,3kg một bàn, tôm sú giá 600.000 đồng/kg… nhưng người làng không tính toán chuyện lãi lỗ, chỉ nghĩ phải làm thịnh soạn để khách ăn ngon miệng. Cả xóm, khoảng 80-100 người, tự giác xin nghỉ làm một ngày để dựng rạp, kê bàn, bưng bê, nhặt rau, nấu ăn, hoàn toàn không lấy tiền công. Những mâm cỗ tiền triệu vì thế trở thành biểu tượng của sự tin cậy và chia sẻ, chứ không phải sự phô trương.
Giữ hồn ẩm thực Phú Thọ qua nếp nấu ăn cộng đồng
Cỗ đám hiếu, hỷ ở Thủy Trầm không chỉ ngon miệng mà còn là “sách giáo khoa sống” về văn hóa ẩm thực địa phương. Thịt ngựa xào ớt chuông, cá chép được đánh vẩy, rút hết xương, ướp đá rồi xào với ớt, cần tây và mắc khén, chả nướng từ thịt lợn thái miếng to trên than hồng… là những công thức điển hình mà trai làng học từ khi 17-18 tuổi và tiếp tục truyền lại. Nhờ nếp nấu ăn cộng đồng này, đàn ông trong làng nấu ăn rất giỏi; khi vợ bận, họ hoàn toàn có thể vào bếp nấu cả nhà ăn, phá vỡ chia sẻ giới hạn giới tính quanh bếp lửa. Quan trọng hơn, vào các dịp Tết Trung thu, đầu xuân hay tất niên, các cụm dân cư vẫn góp thực phẩm để đàn ông đứng bếp nấu cỗ liên hoan cho cả xóm, bảo đảm rằng những món ăn, cách nêm nếm “chuẩn quê” không bị hòa tan vào thực đơn công nghiệp. Trong một thôn có 723 hộ, khoảng 2.700 nhân khẩu, việc cả cộng đồng cùng bảo vệ khẩu vị của mình là một dạng lễ hội ẩm thực tự thân, không cần sân khấu hoành tráng vẫn đầy tự hào.
Khi chảo gang nấu cỗ trở thành biểu tượng của đoàn kết
Ngồi bên cạnh bếp lửa nóng rực, liên tục đảo chảo gang nặng nhiều ký, giãn cổ tay vì xào hàng trăm đĩa đồ nóng là công việc rất vất vả, không phải ai cũng chịu được. Thế nên, việc nam giới ở Thủy Trầm nhận phần việc nặng, phụ nữ đảm nhiệm khâu nhặt rau, gọt củ quả, nấu xôi, nấu canh là cách phân công phù hợp, không phải sự phân biệt. Những chiếc chảo gang nấu cỗ, vì thế, không chỉ là dụng cụ bếp núc mà còn là biểu tượng của tinh thần gắn bó. Theo trưởng thôn, truyền thống đàn ông đứng bếp, chuẩn bị cỗ bàn đã duy trì qua nhiều thế hệ và giúp tăng cường tình làng nghĩa xóm giữa các hộ dân. Trong thời đại đô thị hóa, nơi nhiều mối quan hệ thu hẹp vào màn hình điện thoại, cộng đồng nào còn giữ được thói quen cùng nhau nấu cỗ, cùng chia lửa và chia phần, cộng đồng đó còn giữ được “độ ấm” xã hội. Nhìn những người đàn ông lắc chảo trong đám cưới ở Thủy Trầm, ta thấy rõ: văn hóa không chỉ nằm trong di tích, mà nằm trong cách một làng quê cùng nhau nấu ăn.
