Quyền tham gia trẻ em: từ chính sách quốc gia đến câu chuyện trong mỗi gia đình
Quyền tham gia trẻ em là việc trẻ được lắng nghe, được tham vấn và nhận phản hồi khi bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống, sự phát triển và hạnh phúc của mình, trong gia đình, nhà trường và ngoài xã hội. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã ký Quyết định số 1792/QĐ-TTg ngày 16/9/2026 phê duyệt Chương trình thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em giai đoạn 2026-2030. Đây không chỉ là một văn bản hành chính mà là sự dịch chuyển tư duy: trẻ không còn bị xem là "đối tượng thụ hưởng" thụ động, mà là những chủ thể có tiếng nói. Mục tiêu đến năm 2030, 100% chương trình, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến trẻ em phải được tham vấn lấy ý kiến trẻ hoặc tổ chức đại diện cho tiếng nói của trẻ. Câu hỏi đặt ra cho mỗi phụ huynh là: nếu quốc gia đã coi trọng tiếng nói của trẻ, liệu chúng ta có đang làm điều đó trong gia đình hay chưa?
Các mục tiêu 2030: con số ấn tượng nhưng phụ huynh mới là người quyết định
Chương trình mới đặt ra những mục tiêu rất cụ thể cho quyền tham gia trẻ em, cho thấy tiếng nói của trẻ được nhìn nhận như một yếu tố quan trọng của phát triển xã hội. Đáng chú ý nhất là mục tiêu 90% trẻ từ 6 tuổi trở lên được cung cấp kiến thức, kỹ năng tham gia phù hợp độ tuổi. Đồng thời, ít nhất 80% trẻ được tạo điều kiện bày tỏ ý kiến tại gia đình, cơ sở giáo dục và các cơ sở bảo vệ, trợ giúp xã hội. Trẻ từ 11 tuổi trở lên phấn đấu có ít nhất 50% tham gia tối thiểu một mô hình thực hiện quyền tham gia, như diễn đàn trẻ em, hội đồng trẻ em, phiên họp giả định Quốc hội trẻ em hay câu lạc bộ quyền trẻ em. Một câu nói đáng ghi nhớ là: "100% ý kiến của trẻ tại Diễn đàn trẻ em quốc gia và Phiên họp giả định Quốc hội trẻ em phải được lắng nghe, xem xét, giải quyết và phản hồi đầy đủ". Nhưng nếu ở nhà, con vẫn bị cắt lời, bị mắng là cãi, thì mọi nỗ lực ở cấp chính sách sẽ khó phát huy hết tác dụng.
Tiếng nói của trẻ: không chỉ được nghe mà còn phải được phản hồi thực chất
Điểm tiến bộ của chương trình là không dừng lại ở khẩu hiệu "lắng nghe trẻ em" mà yêu cầu tiếng nói của trẻ phải được tiếp nhận và phản hồi thực chất. Ở cấp quốc gia, 100% ý kiến, nguyện vọng của trẻ tại Diễn đàn trẻ em quốc gia và Phiên họp giả định Quốc hội trẻ em phải được xem xét, giải quyết và phản hồi khách quan, trung thực; ở cấp địa phương, tỷ lệ xử lý và phản hồi phấn đấu đạt ít nhất 70% tại hội đồng trẻ em, diễn đàn cấp tỉnh, cấp xã. Đây là thông điệp mạnh cho cả phụ huynh và giáo viên: hỏi ý kiến trẻ rồi bỏ qua, hoặc phản hồi qua loa, không còn được xem là chấp nhận được. Trong gia đình, tương tác hai chiều cần được coi là nếp sống: trẻ được quyền nói, người lớn có trách nhiệm giải thích rõ ràng, thừa nhận cảm xúc, và khi không thể đáp ứng yêu cầu của con thì vẫn phải trả lời một cách tôn trọng. Đó là nền tảng để tiếng nói của trẻ không bị biến thành hình thức.
Nhà trường và gia đình: xây dựng tương tác hai chiều để nuôi dưỡng kỹ năng giao tiếp trẻ
Chương trình quốc gia xác định việc nâng cao nhận thức và năng lực thực hiện quyền tham gia không chỉ dành cho trẻ, mà còn cho cơ quan, tổ chức, đơn vị, gia đình và những cá nhân liên quan. 100% người làm công tác trẻ em, cán bộ Đoàn, Đội, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục, giáo viên sẽ được bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, phương pháp về quyền tham gia; với cha mẹ và người chăm sóc trẻ, con số này đặt mục tiêu 70%. Điều đó cho thấy kỹ năng giao tiếp trẻ không thể phát triển trong môi trường một chiều, nơi người lớn nói – trẻ nghe. Gia đình và trường học cần chuyển sang mô hình tương tác hai chiều: thường xuyên tổ chức đối thoại học đường, nhóm gia đình đồng hành, hoạt động tham vấn, thăm dò và lấy ý kiến trẻ. Nếu lớp học chỉ xoay quanh điểm số, còn bữa cơm gia đình chỉ xoay quanh kỷ luật, thì cơ hội rèn luyện kỹ năng lên tiếng của trẻ sẽ bị thu hẹp.
Kết luận: Chính sách mở đường, cha mẹ và thầy cô quyết định chất lượng tiếng nói của trẻ
Chương trình thúc đẩy quyền tham gia trẻ em giai đoạn 2026-2030 cho thấy tiếng nói của trẻ đã được đặt đúng vị trí trong hệ thống chính sách. Các mô hình tham gia như diễn đàn, hội đồng trẻ em, phiên họp giả định, câu lạc bộ quyền trẻ em sẽ tiếp tục được duy trì, nâng chất và nhân rộng, đồng thời Việt Nam tăng hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm về quyền trẻ. Nhưng thành công của chương trình không đo bằng số văn bản, mà bằng việc con có dám nói ra điều mình nghĩ, có tin rằng tiếng nói của mình đáng giá. Phụ huynh và giáo viên là người biến các mục tiêu trên giấy thành trải nghiệm sống: tạo môi trường an toàn, kiên nhẫn lắng nghe, phản hồi tôn trọng, khuyến khích trẻ tham gia quyết định những việc liên quan đến mình. Khi đó, quyền tham gia trẻ em không còn là khái niệm pháp lý khô khan, mà là chiếc "la bàn" giúp trẻ phát triển tự tin và trưởng thành trong giao tiếp.
