Người cha không chỉ “phụ giúp” – họ là một nhân tố sinh học trong phát triển của trẻ
Vai trò người cha trong phát triển ngôn ngữ trẻ, phát triển nhận thức và kỹ năng xã hội trẻ em là sự kết hợp giữa yếu tố sinh học, cảm xúc và tương tác hằng ngày, trong đó sự hiện diện thường xuyên và chủ động của người cha giúp trẻ bứt phá về ngôn ngữ, hành vi, khả năng giao tiếp và cảm giác an toàn nội tâm. BBC từng thực hiện bộ phim tài liệu “Ý nghĩa sinh học của người cha” dựa trên một nghiên cứu kéo dài 50 năm, theo dõi khoảng 11.000 trẻ sơ sinh để nhìn nhận vai trò người cha dưới góc độ sinh học. Kết luận không hề dễ nuốt đối với những ai vẫn xem bố là “vai phụ”: trẻ thường xuyên có bố ở bên và dành thời gian tương tác cha con có xu hướng phát triển tốt hơn về ngôn ngữ, hành vi, tâm lý, nhận thức và khả năng giao tiếp xã hội. Nói thẳng, người cha không phải “diễn viên quần chúng” trong tuổi thơ của con; họ là một đường gân quan trọng trong “bộ não xã hội” của trẻ.
Tại sao người cha lại đặc biệt quan trọng với phát triển ngôn ngữ trẻ?
Nếu phải chọn một lĩnh vực mà vai trò người cha bị đánh giá thấp nhất, đó chính là phát triển ngôn ngữ trẻ. Nghiên cứu dài hạn cho thấy sự hiện diện và tương tác thường xuyên của người cha có liên quan trực tiếp đến phát triển ngôn ngữ, nhận thức, hành vi và kỹ năng xã hội của trẻ. Đáng chú ý, trong phát triển ngôn ngữ, vai trò người cha thậm chí có thể nổi bật hơn cả mẹ: những đứa trẻ thường xuyên trò chuyện với bố thường có vốn từ phong phú hơn. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: “Một nghiên cứu kéo dài 50 năm, theo dõi khoảng 11.000 trẻ sơ sinh, cho thấy trẻ có bố thường xuyên ở bên phát triển tốt hơn về ngôn ngữ và giao tiếp xã hội”. Cách cha đọc sách, kể chuyện, đặt câu hỏi và cùng con khám phá sự vật mới tạo nên một môi trường ngôn ngữ khác biệt, nhiều khi ít “nâng đỡ” hơn mẹ nhưng giàu tính thử thách, buộc trẻ diễn đạt, hỏi lại, tranh luận – những thứ cấu thành tư duy ngôn ngữ thực sự chứ không chỉ là lặp lại.
Tương tác cha con: “phòng thí nghiệm” cho phát triển nhận thức và kỹ năng xã hội
Những gì diễn ra trong các khoảnh khắc tương tác cha con tưởng như rất đời thường – chơi, đọc sách, trò chuyện, cùng khám phá điều mới – lại là “phòng thí nghiệm sống” cho phát triển nhận thức của trẻ. Khi cha chơi cùng con, đặt câu hỏi, cùng trẻ tìm cách giải quyết một trò chơi, trẻ rèn khả năng quan sát, tư duy, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Những đứa trẻ thường xuyên có bố ở bên và dành thời gian tương tác cùng bố có xu hướng phát triển tốt hơn về ngôn ngữ, hành vi, tâm lý, nhận thức và khả năng giao tiếp xã hội. Nói cách khác, mỗi trận đấu bóng ở công viên hay lần cùng lắp một món đồ chơi chính là bài học sống động về luật lệ, chờ đợi, thỏa hiệp, chịu thua, chấp nhận sai. Người cha thường có xu hướng khuyến khích con thử điều mới, tự làm việc phù hợp với độ tuổi, chấp nhận việc con mắc lỗi, từ đó bồi đắp sự tự tin và tính độc lập. Đó chính là lõi cứng của kỹ năng xã hội trẻ em – dám bước vào thế giới người lớn với cảm giác “mình làm được”.
Từ mùi hương đến cảm xúc: người cha định hình cảm giác an toàn và các mối quan hệ
Nghiên cứu sinh học về vai trò người cha còn chỉ ra điều nghe có vẻ lãng mạn nhưng rất cụ thể: trẻ có thể “ghi nhớ” mùi của bố. Khi bố thường xuyên bế, ôm, chơi, tiếp xúc da kề da, mùi cơ thể quen thuộc của bố trở thành tín hiệu gắn với cảm giác thân thuộc và an toàn. Ở một góc khác, cách cha đối xử với con gái góp phần hình thành cách trẻ nhìn nhận về tôn trọng, an toàn và cách ứng xử trong các mối quan hệ. Một người cha thường xuyên lắng nghe, tôn trọng và thể hiện tình cảm giúp trẻ cảm nhận mình được yêu thương và có giá trị. Đó không phải chuyện “lãng mạn hóa” cha, mà là đặt đúng chỗ ảnh hưởng của ông lên đời sống cảm xúc của con. Trong giai đoạn dậy thì, sự đồng hành và hỗ trợ của người cha giúp trẻ giảm lo âu, căng thẳng và các biểu hiện nổi loạn. Một mối quan hệ cha – con lành mạnh trở thành “khuôn tham chiếu” cho con trong việc đánh giá và xây dựng quan hệ khi trưởng thành.
Thông điệp cho các ông bố: con cần bạn hiện diện, không cần bạn hoàn hảo
Điều gây khó chịu nhưng cần phải nói thẳng: nhiều ông bố đang tự loại mình khỏi đời sống tinh thần của con với lý do “b bận kiếm tiền” hoặc “mẹ chăm con giỏi hơn”. Khoa học đã phản bác cách nghĩ này. Nghiên cứu cho thấy sự hiện diện và tương tác thường xuyên của người cha có liên quan đến phát triển ngôn ngữ, nhận thức, hành vi và kỹ năng xã hội của trẻ. Trong khi đó, vài phút bố ngồi chơi, ôm ấp, trò chuyện và tương tác với con còn có giá trị hơn rất nhiều so với những giờ học đắt tiền. Sự đồng hành của cha không được đo bằng đồ chơi đắt đỏ hay lớp học đặc biệt; một vài phút ngồi xuống chơi, đọc một câu chuyện, lắng nghe con kể về ngày ở trường hay cùng con khám phá điều mới đã là trải nghiệm rất có giá trị. Thông điệp cuối cùng khá rõ: không có công thức đảm bảo nuôi dạy một đứa trẻ “siêu phàm”, nhưng một người cha hiện diện đều đặn, biết trò chuyện và chơi cùng con sẽ giúp con có nền tảng nhận thức vững vàng, phát triển ngôn ngữ phong phú và kỹ năng xã hội linh hoạt. Con không cần một người hùng toàn năng; con cần một người cha kiên trì có mặt.
