Từ đề xuất của Toyota đến câu hỏi cốt lõi: hybrid là xe sạch tới mức nào?
Đề xuất ưu tiên xe hybrid trong vùng phát thải thấp là tranh luận về việc coi công nghệ lai xăng – điện là giải pháp trung gian đủ sạch để được ưu ái như xe điện thuần, từ đó chi phối chính sách xe sạch, quy hoạch giao thông đô thị và cách người mua cân nhắc giữa các lựa chọn phương tiện trong nhiều năm tới.
Tại Diễn đàn Hợp tác địa phương Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2 ở Huế, lãnh đạo Toyota Việt Nam đã đề xuất xe hybrid tự sạc (HEV) được công nhận là phương tiện ưu tiên lưu thông cùng xe thuần điện (BEV) trong vùng phát thải thấp TP.HCM. Đây không chỉ là kiến nghị kỹ thuật, mà là đòn bẩy chiến lược khi Toyota hiện dẫn đầu thị trường hybrid trong nước. Nếu HEV được ưu tiên như BEV, cán cân giữa “xe hybrid vùng phát thải” và xe điện thuần sẽ thay đổi đáng kể. Vấn đề là: có nên đặt chúng lên cùng một nấc thang ưu tiên hay phải phân hạng rõ ràng?
Vì sao câu chuyện bùng lên lúc này: áp lực không khí bẩn và vùng LEZ
Không phải ngẫu nhiên tranh luận về ưu tiên xe điện hybrid lại nóng đúng lúc này. Dự thảo đề án kiểm soát khí thải phương tiện tại TP.HCM đang xác định vùng phát thải thấp (LEZ) ngay khu trung tâm – nơi chất lượng không khí kém với chỉ số PM2.5, PM10, AQI không đạt quy chuẩn, mật độ giao thông và dân cư đều rất cao. Khi thành phố chuẩn bị siết dần xe xăng dầu, mọi công nghệ giảm thải đều muốn có chỗ trong “vùng sạch” ấy.
Từ góc nhìn người dùng, nhiều ý kiến cho rằng LEZ không đồng nghĩa “đóng cửa” hoàn toàn với xe dùng động cơ đốt trong, mà là công cụ để chuyển đổi dần từ xe xăng sang điện; vì thế, hybrid phù hợp cho giai đoạn quá độ. Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh mục tiêu của chính sách xe sạch phải đặt chất lượng không khí lên trước, không bị chi phối bởi tên gọi hay nhãn “hybrid” gắn trên cốp xe. Nói cách khác: LEZ sinh ra để bảo vệ lá phổi đô thị, không phải để bảo vệ bất kỳ công nghệ hay thương hiệu nào.
Hybrid không thể đứng chung hàng với BEV nếu chỉ dựa vào cái tên
Nút thắt lớn nhất trong đề xuất ưu tiên xe hybrid vùng phát thải là ranh giới giữa “ít bẩn hơn” và “gần như không bẩn”. Các chuyên gia chỉ ra rằng cả xe điện thuần (BEV) lẫn hybrid (HEV) đều sạch hơn xe xăng, nhưng “không cùng hạng” về mức phát thải. HEV vẫn có ống xả và còn phát thải CO₂, NOx, bụi mịn; BEV thì không thải khí tại chỗ. Vì vậy, nếu coi HEV ngang hàng BEV trong LEZ, thông điệp môi trường sẽ bị pha loãng.
Quan điểm hợp lý hơn là phân tầng ưu tiên: BEV và các xe không phát thải tại chỗ ở nấc cao nhất, còn HEV chỉ được vào vùng phát thải thấp nếu đạt chuẩn kiểm định khí thải cụ thể, có thời hạn và không được hưởng hết ưu đãi như BEV. Việc giới hạn phương tiện nên dựa trên chứng nhận, đo kiểm thực tế, độ tuổi xe, mức tiêu thụ nhiên liệu, không dựa vào mác “hybrid” chung chung. Nếu chính sách dễ dãi với mọi loại HEV, vùng LEZ rất dễ biến thành “vùng nửa sạch”, vừa khó kiểm soát, vừa gây ảo tưởng cho người dùng.
Người mua SUV sẽ nghĩ lại nếu hybrid được ưu tiên, nhưng luật phải đủ chặt
Ở góc nhìn người sử dụng, nếu xe hybrid được đi vào LEZ như xe điện, quyết định mua xe sẽ thay đổi đáng kể. Với những ai thường xuyên ra vào trung tâm, lợi thế đường ưu tiên và ít bị hạn chế giờ cấm sẽ nặng ký hơn debate về công nghệ. Nhiều bạn đọc đề nghị, nếu cho phép HEV, cần đặt ngưỡng tiêu thụ nhiên liệu tối đa (ví dụ lít/100 km) mới được cấp chứng nhận vào vùng phát thải thấp, và gắn điều này với quy trình đăng kiểm định kỳ. Đây là cách kéo người dùng về phía các mẫu hybrid tiết kiệm, thay vì mở toang cửa cho mọi cấu hình nửa vời.
Từ phía doanh nghiệp, Toyota đề nghị triển khai vùng LEZ theo giai đoạn để người dân, hãng xe và nhà đầu tư có thời gian chuẩn bị, thích ứng. Một chính sách chuyển tiếp rõ mốc, kèm tiêu chí minh bạch, sẽ giúp người mua SUV đô thị đánh giá được rủi ro “mua hôm nay, mai bị cấm đường”. Ngược lại, nếu quy định mơ hồ, người dùng dễ chọn sai công nghệ, còn thị trường mất thêm vài năm loay hoay sửa sai.
Tương lai chính sách xe sạch: thuế theo CO₂ và lộ trình 2027–2030
Đằng sau cuộc tranh luận LEZ là câu chuyện dài hơi hơn: Việt Nam có dám thiết kế chính sách xe sạch xoay quanh lượng phát thải thực, thay vì kiểu động cơ. Toyota đề nghị chuyển dần cách tính thuế tiêu thụ đặc biệt từ dựa trên dung tích động cơ sang mức phát thải CO₂, để phản ánh đúng tác động môi trường của từng loại xe. Nếu được triển khai, đây là cú hích lớn cho những mẫu xe tiết kiệm nhiên liệu, từ hybrid đến điện, đồng thời buộc các mẫu SUV truyền thống phải “ăn ít” hơn.
Về dòng thời gian, các chuyên gia đánh giá việc cho HEV đạt chuẩn vào LEZ cùng BEV theo lộ trình từ khoảng 2027–2030 là hợp lý, sau đó cần nâng chuẩn và ưu tiên dứt khoát cho BEV. Với đề xuất liên quan đến thuế tiêu thụ đặc biệt cho HEV, Thủ tướng đã giao Bộ Tài chính nghiên cứu và báo cáo trong tháng 10. Điều này cho thấy cửa chính sách đang mở, nhưng không vô điều kiện. Nếu muốn được hưởng ưu tiên xe điện hybrid lâu dài, các hãng phải chứng minh bằng số liệu khí thải chứ không thể chỉ dựa vào chiến dịch truyền thông.
