Khủng hoảng khí hậu đã trở thành khủng hoảng học tập
Khủng hoảng học tập khí hậu là tình trạng việc học của trẻ em bị gián đoạn, kéo dài hoặc đứt gãy do các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, nắng nóng, hạn hán và cháy rừng, khiến trường học đóng cửa, cơ sở vật chất hư hại, lịch học bị thay đổi, nguy cơ bỏ học gia tăng và quyền tiếp cận giáo dục bị xâm hại ở quy mô lớn. Theo phân tích mới được công bố, hơn 171 triệu học sinh từ mầm non đến trung học phổ thông trên toàn cầu đã bị gián đoạn việc học do các hiểm họa khí hậu trong năm 2025, tương đương khoảng 1/10 số học sinh trên thế giới. Riêng tại Việt Nam, hơn 3 triệu trẻ em bị ảnh hưởng bởi tình trạng bão lũ gián đoạn học tập, cho thấy khí hậu ảnh hưởng giáo dục không còn là cảnh báo trong tương lai mà là thực tế trước mắt. Khi thiên tai đánh thẳng vào trường lớp, chúng ta không chỉ mất đi vài tuần đến trường, mà đang chứng kiến một khủng hoảng học tập khí hậu hình thành ngay trên lưng thế hệ trẻ.
Bão, lũ lụt và những tổn thất vô hình với học sinh
Dữ liệu cho thấy bão là nguyên nhân phổ biến nhất gây gián đoạn việc học trên toàn cầu trong năm qua, ảnh hưởng đến khoảng 109 triệu học sinh, trong khi lũ lụt làm gián đoạn ít nhất 70 triệu và nắng nóng ảnh hưởng tới khoảng 50 triệu trẻ em. Tại Việt Nam, bão và lũ lụt là những hiểm họa chính gây đóng cửa trường học, làm gián đoạn hoạt động giáo dục và ảnh hưởng đến việc đến lớp của hơn 3 triệu trẻ em thiên tai Việt Nam. Khi trường học phải đóng cửa, trẻ không chỉ mất bài vở; nhịp sống hằng ngày bị xáo trộn, các em mất đi môi trường an toàn, hỗ trợ mà trường học mang lại. Những gián đoạn này tích tụ thành khoảng trống kiến thức, khoảng cách tâm lý và nguy cơ bỏ học, đặc biệt với học sinh nghèo, vùng sâu vùng xa – những nơi ít cơ hội học từ xa, ít điều kiện để bù đắp thời gian học bị mất do thảm họa.
Vì sao khủng hoảng khí hậu đánh mạnh vào quyền học tập?
Việt Nam là một trong những quốc gia thường xuyên hứng chịu các cú sốc khí hậu, với mức độ và tần suất ngày càng gia tăng. Điều đáng lo là phần lớn trẻ em bị ảnh hưởng sống ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp, nơi hệ thống giáo dục thiếu nguồn lực để duy trì việc học khi xảy ra thiên tai. Theo phân tích, 3/4 số học sinh bị gián đoạn học tập vì khí hậu nằm trong nhóm các nước này. Khi trường học, công trình vệ sinh bị hư hại, gia đình phải chuyển chỗ ở hoặc mất thu nhập, trẻ – đặc biệt là trẻ em gái – dễ bị buộc phải gánh thêm việc chăm sóc gia đình, đi lấy nước, tăng nguy cơ bỏ học và tảo hôn. Gián đoạn học tập do khí hậu không chỉ là vài tháng mất bài mà có thể kéo theo thiệt hại ít nhất 200 tỷ USD về thu nhập trong suốt cuộc đời của những học sinh bị ảnh hưởng nếu không có biện pháp ứng phó. Nói cách khác, đây là một cuộc khủng hoảng phát triển, chứ không chỉ là vài mùa mưa lũ bất thường.
Làm sao để học sinh không bị tụt hậu sau bão lũ?
Nếu chấp nhận mỗi mùa mưa là một mùa mất học, chúng ta đang bỏ rơi hàng triệu đứa trẻ. Khủng hoảng khí hậu đang trở thành khủng hoảng học tập đối với trẻ em tại Việt Nam – cảnh báo này không phải là lời khoa trương, mà là mô tả chính xác những gì đang diễn ra. Để đảo ngược xu hướng, hệ thống giáo dục cần được thiết kế với khả năng chống chịu khí hậu ở mức độ chính sách, hạ tầng và chương trình học. Báo cáo quốc tế đã chỉ ra một số giải pháp: lồng ghép nội dung chống chịu với khí hậu vào kế hoạch giáo dục quốc gia; tăng cường cơ sở hạ tầng trường học để đủ an toàn trước bão lũ; bảo đảm duy trì việc học trong và sau các đợt gián đoạn; đưa giáo dục khí hậu vào chương trình giảng dạy để trang bị cho trẻ kỹ năng thích ứng. Quan trọng hơn, mọi kế hoạch phục hồi sau thiên tai phải coi việc bù đắp thời gian học bị mất là ưu tiên ngang với cứu trợ vật chất, nếu không chúng ta đang chữa cơ thể mà bỏ quên tương lai.
Từ thích ứng bị động đến xây dựng hệ thống giáo dục chống chịu khí hậu
Thực tế những năm gần đây cho thấy các địa phương đã nỗ lực khắc phục nhanh hậu quả mưa lũ, sửa chữa trường lớp để học sinh sớm quay lại học tập. Nhưng phản ứng sau thiên tai là chưa đủ; điều Việt Nam cần là một chiến lược dài hạn biến mỗi ngôi trường thành "pháo đài" chống chịu khí hậu. UNICEF kêu gọi tăng cường nguồn tài chính trong nước và quốc tế cho khả năng chống chịu của giáo dục, đầu tư vào cơ sở hạ tầng giáo dục an toàn trước khí hậu, đồng thời trang bị cho trẻ em và thanh thiếu niên kiến thức, kỹ năng để xây dựng khả năng chống chịu và thúc đẩy hành động vì khí hậu. Nếu chúng ta tiếp tục xây trường ở vùng rốn lũ mà không tính đến kịch bản mưa bão mới, tiếp tục giảng dạy như thể khí hậu không đổi, thì mọi kế hoạch nâng cao chất lượng giáo dục sẽ luôn bị đánh gục sau mỗi mùa nước lên. Bảo vệ quyền học tập của trẻ em trước khí hậu cực đoan phải trở thành trọng tâm của cải cách giáo dục, không phải một phụ lục đẹp trên giấy.
