Bạo lực học đường đã đổi hình: từ sân trường đến màn hình
Bạo lực học đường là tập hợp những hành vi gây tổn thương thể chất, tinh thần hoặc danh dự giữa học sinh trong và ngoài trường học, ngày nay không chỉ diễn ra trực tiếp trên sân trường mà còn lan sang không gian mạng, xuất hiện ở nhiều lứa tuổi hơn với hình thức ngày càng tinh vi và khó nhận diện. Không còn là câu chuyện “con nít cãi nhau”, đây đã là một vấn đề an toàn trường học gắn chặt với sức khỏe tâm lý lâu dài của trẻ. Những sự việc gần đây cho thấy bắt nạt trẻ em đã trẻ hóa và dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến: một học sinh lớp 5 dùng ngôn từ thô tục để uy hiếp bạn qua mạng xã hội, ép bạn quay video quỳ gối xin lỗi. Năm 2023, một nữ sinh lớp 5 bị nhóm bạn bắt quỳ, tự cởi áo xin lỗi rồi quay lại bằng điện thoại, đoạn clip sau đó lan rộng trên mạng. Đáng báo động hơn, tháng 3/2026 một học sinh lớp 1 bị nhóm bạn dùng thước đánh, để lại nhiều vết bầm tím trên lưng. Đây không còn là các vụ việc cá biệt, mà là dấu hiệu rõ ràng cho thấy bạo lực học đường đang trở nên đa tầng, dai dẳng và khó kiểm soát nếu người lớn tiếp tục xem nhẹ.
Vì sao bạo lực học đường ngày càng phức tạp và nguy hiểm?
Điểm đáng sợ nhất của bạo lực học đường hiện nay là nó không kết thúc khi tiếng trống tan học vang lên. Với điện thoại thông minh và mạng xã hội, những hành vi bắt nạt có thể kéo dài ngoài giờ học, lan rộng trên môi trường trực tuyến và để lại tổn thương tâm lý lâu dài cho trẻ em. Khi một video làm nhục bạn học được quay lại và lan truyền, nạn nhân không chỉ chịu đau đớn phút chốc, mà bị giam cầm trong nỗi xấu hổ lặp đi lặp lại mỗi lần nội dung bị xem, chia sẻ, bình luận. Đằng sau xu hướng bạo lực học đường trẻ hóa là sự cộng hưởng độc hại giữa môi trường gia đình thiếu kết nối, cách ứng xử hung hăng trong đời sống và ảnh hưởng ngày càng lớn của nội dung lệch chuẩn trên mạng. Nhiều mâu thuẫn rất nhỏ trong sinh hoạt, giao tiếp hoặc trên mạng xã hội, khi gặp tâm lý bốc đồng và khả năng kiềm chế cảm xúc chưa hoàn thiện của thanh thiếu niên, dễ biến thành xung đột bạo lực nghiêm trọng nếu không được chia sẻ và định hướng kịp thời. Ở góc độ này, việc một số em mang theo hung khí “để phòng thân” là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chúng ta đã để trường học trở thành nơi trẻ em cảm thấy phải tự bảo vệ bằng bạo lực thay vì bằng kỹ năng.
Nhận diện sớm dấu hiệu bắt nạt: việc phụ huynh không được phép phó mặc
Phần lớn phụ huynh chỉ biết con mình là nạn nhân bạo lực học đường khi sự việc đã bùng nổ trên mạng xã hội hoặc khi nhà trường mời lên làm việc. Đó là thất bại của người lớn. Muốn bảo vệ trẻ em, cha mẹ phải học cách đọc được những tín hiệu nhỏ nhất mà con gửi ra. Gia đình cần gần gũi, lắng nghe và kịp thời nhận biết những thay đổi trong tâm lý, sinh hoạt của con. Sự thay đổi đột ngột về tâm trạng, sợ đi học, mất ngủ, hay vờ quên đồ học tập để tránh đến lớp… thường là lời kêu cứu im lặng. Kinh nghiệm của những phụ huynh tham gia Ban đại diện cha mẹ học sinh cho thấy, sự hiện diện thực chất của cha mẹ trong các hoạt động lớp, trường giúp họ kịp thời nắm bắt thay đổi của con, tạo nên một “lớp bảo vệ vô hình” khiến hành vi bắt nạt khó có cơ hội hình thành hoặc kéo dài. Khi phụ huynh chỉ xuất hiện vào buổi họp cuối kỳ, họ đã bỏ lỡ cả một năm cơ hội quan sát mối quan hệ bạn bè, cách ứng xử, và những xung đột âm thầm. Muốn can thiệp sớm, phụ huynh phải chấp nhận bước ra khỏi vùng an toàn của mình để trở thành một phần của đời sống học đường.
Chiến lược dựng lá chắn tại gia: kỹ năng xã hội và đồng hành số
Không một quy định kỷ luật nào có thể thay thế vai trò của gia đình trong việc hình thành kỹ năng xã hội và khả năng tự bảo vệ của trẻ. Phụ huynh cần chủ động trang bị cho con kỹ năng kiểm soát cảm xúc, ứng xử và tự bảo vệ mình. Điều này không phải là vài buổi nói chuyện chung chung, mà là quá trình trò chuyện thường xuyên về cách giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại, cách nói “không” với yêu cầu làm nhục người khác, cách tìm kiếm hỗ trợ khi bị bắt nạt trẻ em. Theo ông Đặng Hoa Nam, cha mẹ không nên dừng ở việc kiểm soát thời gian dùng điện thoại hay cấm đoán internet, mà cần chuyển từ tư duy “quản lý” sang “đồng hành số” để trở thành người bạn mà con sẵn sàng chia sẻ. Khi trẻ em tiếp cận điện thoại thông minh và mạng xã hội từ rất sớm, những nội dung độc hại, ngôn từ kích động hay hành vi lệch chuẩn có thể tác động trực tiếp đến nhận thức và cách ứng xử của các em. Nếu cha mẹ đứng ngoài thế giới số của con, khoảng trống ấy sẽ được lấp đầy bằng thuật toán gợi ý và bằng những người lạ trên mạng. Ngược lại, khi gia đình cùng xem, cùng bàn luận, cùng đặt ra nguyên tắc, trẻ học được cách dùng công nghệ như công cụ học tập, kết nối, thay vì vũ khí công kích bạn bè.
Liên minh gia đình – nhà trường – cộng đồng: chìa khóa an toàn trường học
Nếu coi bạo lực học đường là “chuyện của nhà trường”, chúng ta sẽ thua. Để bảo vệ trẻ em, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhà nước, doanh nghiệp, nhà trường và gia đình. Nhà trường cần coi giáo dục kỹ năng số, kỹ năng an toàn trên không gian mạng và kỹ năng quản lý cảm xúc là nội dung xuyên suốt, được thiết kế phù hợp từng nhóm tuổi và thường xuyên cập nhật để học sinh có thể áp dụng trong đời sống thực. Đồng thời, trường học phải tăng cường giáo dục kỹ năng sống, kiềm chế cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại và phát huy hiệu quả tư vấn tâm lý học đường. Ở cấp độ rộng hơn, các cơ quan chức năng cần phối hợp tuyên truyền, phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn việc mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép vũ khí, hung khí trong thanh thiếu niên. Các nền tảng số phải phát huy trách nhiệm xã hội, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để chặn nội dung độc hại, không đẩy trẻ vào môi trường nuôi dưỡng bạo lực. Khi mỗi chiếc cặp đến trường chỉ có sách vở, đồ dùng học tập và những ước mơ của tuổi học trò, khi sự quan tâm, đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội giúp các em biết cách bảo vệ bản thân, ứng xử đúng mực, lúc đó chúng ta mới có thể nói về một môi trường học đường thực sự an toàn, thân thiện. Trong bối cảnh tỷ lệ sử dụng thiết bị thông minh và mạng xã hội ở mức cao, ông Đặng Hoa Nam khẳng định: “Chỉ khi trẻ em được trang bị đầy đủ kỹ năng nhận diện rủi ro, biết làm chủ công nghệ và nhận được sự đồng hành của cả gia đình, nhà trường và xã hội, các em mới có thể phát triển an toàn trong môi trường số”. Đây không phải khẩu hiệu, mà là kế hoạch hành động bắt buộc nếu chúng ta không muốn những clip bạo lực trở thành gương soi thất bại của người lớn.
