EV71 – khi tay chân miệng không còn là bệnh nhẹ mùa khai trường
Vắc xin tay chân miệng EV71 là loại vaccine bất hoạt được Bộ Y tế phê duyệt dùng cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, nhằm tạo miễn dịch chủ động chống lại chủng Enterovirus A71 – tác nhân thường gây các ca tay chân miệng nặng với biến chứng thần kinh, tim phổi và nguy cơ tử vong, dựa trên dữ liệu thử nghiệm lâm sàng pha III tại Việt Nam và một số quốc gia châu Á chứng minh hiệu quả bảo vệ cao và hồ sơ an toàn thuận lợi cho trẻ nhỏ. Việc phê duyệt và bắt đầu tiêm vắc xin tay chân miệng EV71 tại gần 300 trung tâm tiêm chủng trên toàn quốc diễn ra đúng thời điểm bệnh có xu hướng gia tăng, với nhiều ca nặng nhập viện. Đây không chỉ là thêm một mũi tiêm vào lịch tiêm chủng trẻ em, mà là một thay đổi cách tiếp cận: từ chấp nhận tay chân miệng như bệnh mùa “đến hẹn lại lên” sang chủ động phòng ngừa tay chân miệng bằng miễn dịch cộng đồng. Trong bối cảnh hơn 113.000 ca đã được ghi nhận tính đến tháng 9 và các chuyên gia cảnh báo khả năng bước vào một đỉnh dịch mới, lựa chọn chần chừ với vaccine EV71 đồng nghĩa đánh cược sức khỏe trẻ nhỏ với một chủng virus có hướng thần kinh mạnh và tiến triển rất nhanh.
EV71: chủng virus khiến tay chân miệng trở thành ác mộng của khoa Nhi
EV71 không phải tác nhân tay chân miệng duy nhất, nhưng là lý do khiến căn bệnh tưởng chừng đơn giản trở nên nguy hiểm. Virus này có tính hướng thần kinh mạnh, dễ gây viêm não, viêm thân não, viêm màng não vô khuẩn, liệt mềm cấp; thậm chí tổn thương đa tạng dẫn đến phù phổi cấp, suy hô hấp, suy tuần hoàn và tử vong. Ở góc nhìn lâm sàng, các bác sĩ đã quá quen với cảnh trẻ đang sốt nhẹ, nổi ban nhưng chỉ sau vài giờ có thể chuyển sang suy tim, biến chứng tim phổi cấp do tổn thương hệ thần kinh trung ương, đặc biệt vùng thân não, hạ đồi, tiểu não. Điều đáng nói là gánh nặng này tập trung vào nhóm nhỏ tuổi nhất. Trẻ dưới 6 tháng có nguy cơ diễn tiến nặng cao gấp khoảng 5 lần và tử vong cao hơn khoảng 25 lần so với nhóm 6–10 tuổi. Những trẻ sống sót sau tay chân miệng nặng do EV71 không phải lúc nào cũng trở về cuộc sống bình thường: viêm cơ tim, khó nuốt phải nuôi qua ống thông, mở khí quản thở máy, yếu chi, co giật, chậm phát triển thần kinh, suy giảm nhận thức, rối loạn hành vi kiểu ADHD… là các di chứng được ghi nhận. Chấp nhận để EV71 tiếp tục lưu hành mà không khai thác vắc xin là chấp nhận một gánh nặng đa tầng cho trẻ, gia đình, hệ thống y tế và cả nền kinh tế.
Vắc xin tay chân miệng EV71: bước ngoặt từ bằng chứng khoa học đến tiêm chủng rộng rãi
Điểm khác biệt của vaccine EV71 Việt Nam là nó không ra đời vội vã, mà dựa trên thử nghiệm pha III bài bản với hơn 3.000 trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, trong đó 82,9% là trẻ em Việt Nam. Kết quả cho thấy hiệu lực bảo vệ lên tới 96,8% cùng hồ sơ an toàn thuận lợi – con số đủ thuyết phục với bất kỳ bác sĩ truyền nhiễm nào. Theo các chuyên gia, đây là mảnh ghép còn thiếu trong bức tranh phòng ngừa tay chân miệng: sau nhiều năm chỉ dựa vào rửa tay, khử khuẩn đồ chơi, vệ sinh môi trường và cách ly ca bệnh, chúng ta lần đầu tiên có một công cụ miễn dịch chủ động nhắm thẳng vào chủng gây đa số ca nặng và tử vong. Vắc xin EV71 đã được Cục Quản lý Dược cấp phép ngày 17/03 với chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, đánh dấu bước tiến mới trong dự phòng chủ động tay chân miệng do tác nhân này tại Việt Nam. Trước đó, hội thảo khoa học "Kỷ nguyên mới trong phòng ngừa tay chân miệng do EV71 – Từ bằng chứng khoa học đến hành động bảo vệ trẻ em Việt Nam" tại TP.HCM và Hà Nội đã quy tụ các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực tiêm chủng, y tế dự phòng, nhi khoa và truyền nhiễm để phân tích dữ liệu và thống nhất hướng đi. Hệ thống tiêm chủng đã nhanh chóng hoàn thiện khâu cung ứng, bảo quản, đào tạo chuyên môn và phân phối đến gần 300 trung tâm, sẵn sàng tiêm đồng bộ trên toàn quốc để bảo vệ trẻ trước mùa cao điểm.
Ý nghĩa thực tế: từ gia đình đến hệ thống y tế
Câu hỏi quan trọng với vắc xin tay chân miệng không phải "có hay không" nữa, mà là "gia đình có sẵn sàng chủ động hay vẫn chờ đến khi trẻ nhập viện". Chủ động tiêm chủng vắc xin, kết hợp vệ sinh cá nhân và môi trường sinh hoạt, học tập của trẻ là giải pháp then chốt để phòng ngừa nguy cơ mắc bệnh, giảm gánh nặng bệnh và áp lực lên hệ thống y tế. Khi EV71 có khả năng lây trong hộ gia đình lên đến 52%, anh chị em ruột và họ hàng gần tới 84% và người lớn phần lớn nhiễm không triệu chứng, chỉ rửa tay và khử khuẩn là không đủ để ngăn vòng lây. Ở cấp độ cộng đồng, mỗi trẻ được tiêm là bớt đi một nguy cơ phải nhập viện, thở máy, nằm khoa Hồi sức; bớt đi một ca phải bố mẹ bỏ việc chăm con, một giường bệnh, một kíp trực "căng như dây đàn" trong mùa dịch. VNVC đã tuyên bố sẵn sàng tổ chức tiêm đồng bộ trên toàn hệ thống, giúp trẻ ở nhiều địa phương được tiếp cận vaccine sớm, an toàn và thuận tiện. Đây là thời điểm phụ huynh cần xem tiêm chủng trẻ em, đặc biệt vắc xin EV71, như một khoản "đầu tư" thiết thực nhất để giữ con trong vùng an toàn khi tay chân miệng tiếp tục lưu hành quanh năm và có thể bước vào chu kỳ bùng phát mới.
Từ cảnh báo đến hành động: phụ huynh cần làm gì ngay hôm nay?
Với hơn 113.000 ca tay chân miệng và 10 ca tử vong được ghi nhận tính đến giữa năm, cùng dự đoán 2026 có thể là giai đoạn khởi đầu cho một đỉnh dịch mới, những lời cảnh báo về EV71 không còn là chuyện trong hội thảo. Ngày 25/9, đúng thời điểm bệnh gia tăng với nhiều ca nghiêm trọng, hệ thống tiêm chủng và đối tác quốc tế đã chính thức ra mắt, triển khai tiêm vaccine EV71 tại gần 300 trung tâm trên toàn quốc. Cơ hội bảo vệ trẻ đã hiện hữu – câu chuyện còn lại là quyết định của phụ huynh. Về thực hành, phụ huynh nên: kiểm tra lịch tiêm của con và đăng ký sớm mũi vắc xin tay chân miệng EV71 trong giai đoạn 2 tháng đến dưới 6 tuổi; giữ thói quen rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh và khử khuẩn đồ chơi, bề mặt thường chạm tay, hạn chế cho trẻ tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh hoặc nghi mắc; theo dõi sát triệu chứng ở trẻ sau khi đi học, đặc biệt sốt, nổi ban, giật mình, thở nhanh để đưa khám sớm. Chúng ta đã có vaccine EV71 an toàn, hiệu quả cho trẻ em Việt Nam; để tay chân miệng tiếp tục cướp đi những mạng sống nhỏ bé lúc này không còn là lỗi của virus, mà là hậu quả của sự chần chừ trong tiêm chủng.
