Trường nội trú vùng biên: bước đi chiến lược, không chỉ là giải pháp tạm thời
Trường nội trú vùng biên là mô hình trường học được đầu tư tập trung về cơ sở vật chất, đội ngũ và dịch vụ ăn ở, nhằm bảo đảm học sinh ở khu vực biên giới và vùng cao dân cư phân tán vẫn có thể tiếp cận giáo dục liên tục, chất lượng từ tiểu học đến trung học trong một môi trường ổn định, an toàn và có định hướng lâu dài, thay vì phụ thuộc vào các điểm trường lẻ nhỏ lẻ, khó duy trì về sư phạm và điều kiện sống. Mô hình này, nếu được mở rộng, không chỉ giải quyết bài toán khoảng cách địa lý mà còn tạo nền tảng cho phát triển nguồn nhân lực tại chỗ gắn với nhiệm vụ kinh tế – xã hội và quốc phòng ở khu vực biên giới.
Tại hội nghị trực tuyến ngày 27/8 tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ 2026-2027 cho ngành giáo dục, Lào Cai và Điện Biên chủ động đề xuất những hướng mở rộng trường nội trú vùng biên mang tính chiến lược. Điều đáng nói là cả hai tỉnh đều không coi đây là phần việc hành chính thuần túy, mà là một cấu phần của bài toán phát triển giáo dục vùng cao, gắn với an ninh biên giới. Trong bối cảnh ngành giáo dục đang thay đổi mạnh về tổ chức, cơ chế quản lý và chính sách, lựa chọn ưu tiên cho hệ thống nội trú biên giới thể hiện một cách nhìn dài hạn: nếu không tập trung hóa mạng lưới trường học, mọi cố gắng nâng chất lượng giáo dục vùng cao sẽ chỉ là “vá lỗi” trên nền hạ tầng phân tán, yếu và dễ bị tác động bởi thiên tai.
Lào Cai: mở rộng cấp trung học ở trường nội trú vùng biên để giữ chân học sinh
Lào Cai hiện có 956 cơ sở giáo dục các loại, trong đó 926 công lập và 30 ngoài công lập, với 1.372 điểm trường độc lập, 15.770 nhóm/lớp và 470.732 trẻ em, học sinh, học viên. Con số 1.372 điểm trường cho thấy mạng lưới giáo dục vùng cao vẫn còn rất phân tán; mỗi trận mưa lũ hay sạt lở, như ảnh hưởng từ bão số 10, 11 gần đây, là một lần toàn bộ hệ thống bị đứt gãy về giao thông, sinh hoạt và học tập, nhất là tại những điểm trường lẻ. Trong bối cảnh đó, việc Lào Cai đề xuất tăng cường đầu tư đồng bộ cho hệ thống trường dân tộc nội trú, bán trú và trường nội trú vùng biên, gắn đầu tư hạ tầng với bảo đảm đội ngũ, là bước chuyển từ tư duy “mở rộng số lượng trường” sang “tập trung nâng chất điểm trường nòng cốt”.
Đáng chú ý, tỉnh còn đề nghị nghiên cứu mở rộng cấp trung học phổ thông ngay tại các trường nội trú tiểu học, THCS vùng biên khi đủ điều kiện. Đây là quyết định mang tính quan điểm: nếu học sinh vùng biên sau THCS lại phải di chuyển xa để học THPT, nguy cơ bỏ học và quay lại vòng xoáy lao động tự phát là rất lớn. Khi mở rộng trường học ở highlands theo hướng nội trú liên cấp, học sinh sẽ được học liên tục trong một môi trường ổn định, tạo điều kiện tích lũy kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh để trở thành nguồn nhân lực chất lượng phục vụ phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng – an ninh khu vực biên giới. Lào Cai với hơn 180km đường biên giáp Trung Quốc, cùng 9 trường dân tộc nội trú tại các xã biên giới, đang dùng mô hình này như “trụ cột giáo dục” ở vùng nhạy cảm.
Điện Biên: nội trú liên cấp – lời giải cho dân cư phân tán và điểm trường lẻ
Khác với Lào Cai, Điện Biên lựa chọn điểm nhấn là phát triển hệ thống trường nội trú liên cấp (tiểu học – THCS) tại vùng đặc biệt khó khăn và biên giới. Sau quá trình sắp xếp mạng lưới, toàn tỉnh giảm khoảng 58% số trường – một tỷ lệ đủ lớn để đặt câu hỏi: sắp xếp nhằm tiết kiệm hay nhằm tập trung nguồn lực? Câu trả lời nằm ở chiến lược trường nội trú vùng biên. Tỉnh đang đầu tư xây dựng 15 trường nội trú tại 15 xã biên giới, lấy mô hình trường tiểu học – THCS nội trú Si Pa Phìn làm mẫu chuẩn về tổ chức, quản lý và vận hành.
Thực tế tại Si Pa Phìn cho thấy tác động rõ rệt: học sinh được học, ăn, ở trong điều kiện tốt hơn, khoảng cách địa lý bớt là rào cản; giáo viên có môi trường làm việc tốt hơn và phụ huynh yên tâm gửi con đến trường. Khi Điện Biên đề xuất Chính phủ rà soát toàn diện hiệu quả mô hình nội trú liên cấp ở các xã biên giới và nghiên cứu mở rộng chính sách đầu tư tới các xã đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc thiểu số và miền núi có dân cư phân tán, nhiều điểm trường nhỏ, giao thông gian nan, tỉnh đang nói thẳng một thực tế: nếu tiếp tục nuôi mạng lưới điểm trường lẻ, giáo dục vùng cao sẽ bị “chia nhỏ” nguồn lực vĩnh viễn. Nội trú liên cấp là cách gom lại học sinh vùng cao trong một không gian học tập tập trung, qua đó mới có thể bảo đảm giáo dục vùng cao đạt chuẩn tối thiểu và từng bước nâng lên.”
Từ giải pháp hạ tầng đến nền tảng giáo dục bền vững vùng cao
Cả Lào Cai lẫn Điện Biên đều hiểu rằng trường nội trú vùng biên không chỉ là câu chuyện xây thêm vài khu nhà ở, bếp ăn hay ký túc xá. Đầu tư hạ tầng mà không bảo đảm đội ngũ quản lý, giáo viên, nhân viên; không chuẩn bị hệ thống bếp, nước sạch, y tế học đường, phòng cháy chữa cháy, an ninh, an toàn; thì mô hình nội trú chỉ là chiếc vỏ đẹp. Điện Biên đã đặt trọng tâm vào việc phân công cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, tổ chức tuyển sinh, thiết kế chế độ nội trú, bán trú, huấn luyện để trường hoạt động ngay sau bàn giao. Lào Cai thì nhấn mạnh việc gắn đầu tư hạ tầng với nâng cao chất lượng đội ngũ và chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng biên. Đây chính là bước chuyển từ tư duy “xây trường” sang “xây hệ sinh thái giáo dục”.
Khi mở rộng trường học highlands theo mô hình nội trú vùng biên và nội trú liên cấp, các tỉnh không chỉ đang xử lý bài toán trước mắt về phân tán dân cư, điểm trường lẻ, đường sá khó khăn, mà còn đang đặt nền móng cho một thế hệ học sinh vùng cao có lộ trình học tập mạch lạc. Từ việc ổn định phổ cập, duy trì xóa mù chữ, nâng chất giáo dục đại trà đến việc tạo cơ hội tiếp cận giáo dục đại học thông qua các cơ sở đào tạo tại chỗ, vùng cao và vùng biên mới có cơ hội hình thành đội ngũ trí thức bản địa. Đó là điều kiện tiên quyết để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời tăng cường quốc phòng – an ninh ở khu vực biên giới.
Kết luận: nội trú vùng biên phải trở thành trụ cột chính sách giáo dục vùng cao
Điểm chung trong các đề xuất của Lào Cai và Điện Biên là coi trường nội trú vùng biên, đặc biệt mô hình nội trú liên cấp, như một trụ cột chính sách cho giáo dục vùng cao. Không thể yêu cầu một hệ thống gồm hàng nghìn điểm trường nhỏ lẻ vừa chống chọi thiên tai, vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học trong bối cảnh cơ chế quản lý đang thay đổi mạnh. Muốn giáo dục vùng cao bền vững, Nhà nước phải chấp nhận chiến lược tập trung hóa mạng lưới, đầu tư lớn cho một số trường nội trú vùng biên mang tính “đầu mối” và đi cùng đó là chính sách hỗ trợ học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý sống và làm việc lâu dài tại những điểm trường này.
Từ kinh nghiệm thực tiễn của Si Pa Phìn ở Điện Biên đến hệ thống trường nội trú dọc đường biên ở Lào Cai, bức tranh chung cho thấy: nơi nào coi trường nội trú vùng biên là chiến lược, nơi đó giáo dục vùng cao có cơ hội bứt lên khỏi vòng luẩn quẩn thiếu thốn – manh mún – tụt hậu. Câu hỏi còn lại không nằm ở việc có mở rộng mô hình hay không, mà ở tốc độ và mức độ ưu tiên. Nếu những đề xuất này được tiếp nhận bằng tầm nhìn dài hạn, trường nội trú vùng biên sẽ không chỉ là nơi học sinh “được ăn no, ở ấm, đi học đều”, mà sẽ trở thành những hạt nhân kiến tạo thế hệ công dân vùng cao đủ tri thức và bản lĩnh để giữ gìn biên cương, phát triển quê hương.
