Khi bảo tàng không còn là nơi xem ảnh mà là nơi bước vào chiến trường
Không gian trưng bày mới tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh là hệ thống ba triển lãm ảnh tư liệu lịch sử về chiến tranh Việt Nam, kết hợp với khu vực trải nghiệm nhập vai phóng viên chiến trường, cho phép công chúng vừa quan sát ảnh chiến tranh Việt Nam, vừa tương tác như những người cầm máy nơi tuyến lửa để hiểu sâu hơn về ký ức chiến tranh và giá trị hòa bình. Điểm đáng nói nhất của lần chỉnh lý quy mô này không phải là vài bức ảnh được treo lại, mà là sự dịch chuyển cách kể chuyện: từ trưng bày tĩnh sang triển lãm ảnh tương tác. Không gian mới được thiết kế dựa trên hình tượng buồng tối và ống kính máy ảnh, đưa người xem đi từ cảm giác “một cuộc chiến xa xôi” đến “những ngày cuối cùng” thông qua ánh sáng, chất liệu và nhịp kể bằng hình ảnh. Đó là một tuyên bố rõ ràng rằng ký ức chiến tranh chỉ còn ý nghĩa khi chạm được vào cảm xúc hôm nay.
"Hồi niệm": Ống kính của những người đã không trở về
Trong ba chuyên đề mới, "Hồi niệm" là phần khiến người xem khó có thể bước qua nhanh. Bộ ảnh do Tim Page và Horst Faas sưu tầm trong suốt 4 năm, tập hợp tác phẩm của hơn 130 nhà báo, nhiếp ảnh gia quốc tế và Việt Nam đã hy sinh hoặc mất tích khi tác nghiệp trong chiến tranh tại Đông Dương. Đây không chỉ là ảnh tư liệu lịch sử; đó là những khung hình cuối cùng của những người đã đặt thân phận mình sau sự thật. Theo lãnh đạo bảo tàng, ba bộ sưu tập ảnh quý hiện có là “di sản ký ức được lưu giữ qua nhiều thế hệ” khi những nhà nhiếp ảnh, dù khác quốc tịch, đã “vượt lên trên mọi lằn ranh của chính trị để đứng về phía sinh mạng con người”. Điều làm nên sức nặng của "Hồi niệm" là góc nhìn từ cả hai phía chiến tuyến, khiến người xem buộc phải thừa nhận rằng trong chiến tranh, mất mát luôn có gương mặt cụ thể, không phải những con số vô danh.
Chất độc da cam và câu chuyện hậu chiến không chịu khép lại
Nếu "Hồi niệm" cho thấy sự khốc liệt tại tuyến lửa, chuyên đề "Chất độc da cam trong chiến tranh Việt Nam" kéo người xem về một thực tại chậm rãi nhưng dai dẳng: hậu quả kéo dài sau khi tiếng súng đã ngừng. Qua ống kính của nhiếp ảnh gia Nhật Bản Nakamura Goro, những cánh rừng ngập mặn bị tàn phá, những gia đình nhiều thế hệ mang di chứng, cả các cựu binh Mỹ và Hàn Quốc, tạo nên bản đồ nỗi đau không biên giới. Việc theo dõi một trường hợp như Hùng ở Cà Mau từ năm 1976 đến khi tác giả qua đời năm 2008 cho thấy sự kiên trì và trách nhiệm đạo đức của người cầm máy. Bộ ảnh này buộc người xem nhìn thẳng vào hiện thực rằng chiến tranh không kết thúc ở thời điểm ký hiệp định; nó tiếp tục tồn tại trong cơ thể, gia đình, hệ sinh thái. Bằng cách làm mới không gian trưng bày và nâng cấp chất lượng ảnh, bảo tàng khẳng định: nhớ về chiến tranh là để thấy sự bất công của hậu quả kéo dài, chứ không phải để lặp lại hận thù.
"Việt Nam: Chiến tranh và Hòa bình": Từ tuyến lửa đến đời sống thường ngày
Chuyên đề "Việt Nam: Chiến tranh và Hòa bình" mang đến hơn 100 tác phẩm của nhiếp ảnh gia chiến trường Nhật Bản Ishikawa Bunyo. Ông từng sống tại chiến trường miền Nam Việt Nam từ năm 1965 đến 1968 và thuộc nhóm rất ít phóng viên quốc tế được phép quay phim tại miền Bắc năm 1972. Những năm tháng bám theo chiến sự, rồi trở lại sau 1975 để ghi lại đổi thay và tìm gặp nhân vật của chính mình, giúp bộ ảnh tạo ra mạch "trước và sau" hiếm thấy: từ bom đạn đến hồi sinh. Ở đây, ảnh chiến tranh Việt Nam không bị đóng khung trong màu xám của đổ nát. Ishikawa cho thấy cây lại mọc trên mảnh đất từng bị cày nát, trẻ em cười trên nền nhà từng bị đánh sập, người lính trở thành người nông dân. Chính sự đối chiếu ấy khiến không gian này có sức thuyết phục: hòa bình không phải là điểm kết thúc có sẵn, mà là quá trình con người tự xây lại cuộc đời sau khi đã đi qua bóng tối.
Nhập vai phóng viên chiến trường: giáo dục ký ức bằng trải nghiệm
Điểm nhấn thể hiện rõ tham vọng "kể tiếp câu chuyện chiến tranh và hòa bình" là khu vực trải nghiệm tương tác "Thử làm phóng viên chiến trường". Tại đây, du khách được trực tiếp nhập vai, mô phỏng công việc của những người cầm máy nơi tuyến lửa để cảm nhận lòng quả cảm và áp lực của họ trong bối cảnh sinh tử. Không gian buồng tối, hệ thống màn hình cảm ứng, kho tư liệu số mở rộng cho phép người xem chủ động khám phá nội dung, thay vì thụ động đi qua từng khung ảnh. Cơ sở bảo tàng cũng vừa nâng cấp quy mô lớn các bộ sưu tập ảnh quý về chiến tranh Việt Nam trong lần chỉnh lý toàn diện nhất sau hơn 20 năm. Sự đầu tư này cho thấy một quan điểm rõ ràng: giáo dục lịch sử không thể trông chờ vào những dòng chữ khô; nó cần trải nghiệm để người trẻ hiểu rằng mỗi bức ảnh tư liệu là một quyết định liều lĩnh giữa sống và chết của phóng viên chiến trường. Khi ta nhập vai họ, ký ức chiến tranh không còn là chuyện của quá khứ, mà trở thành lời nhắc về trách nhiệm giữ gìn hòa bình hôm nay.
