Trí tuệ Việt ở tuyến đầu AI: từ “người làm thuê” đến người viết luật chơi
Những nhà khoa học Việt Nam AI đang giữ vai trò trung tâm trong các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới, góp phần tạo ra các mô hình như Gemini, Bard hay các hệ thống an ninh mạng dùng AI, đồng thời bước vào vị trí lãnh đạo tại các tổ chức tài chính lớn, qua đó chứng minh họ không chỉ tham gia mà còn định hình luật chơi trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Điểm quan trọng nhất lúc này là: người Việt không còn đứng ngoài chuỗi giá trị AI toàn cầu, mà ngồi ngay tại bàn nơi các quyết định kiến trúc, an toàn và chiến lược được đưa ra. Phát hiện WeWorm – sâu máy tính zero‑click có thể lây giữa iOS và Android chỉ qua một cuộc gọi WeChat – cho thấy AI đã trở thành công cụ tấn công lẫn phòng thủ, và trong câu chuyện đó có dấu ấn Việt Nam rất rõ ràng. Khi các mô hình ngôn ngữ lớn trở thành hạ tầng mới của thế giới số, việc có người Việt ở cả Google DeepMind, xAI, OpenAI và các ngân hàng top đầu là một bước chuyển mang tính thế hệ chứ không chỉ là vài trường hợp “con nhà người ta”.
TS Lương Minh Thắng và cuộc đua Gemini – ChatGPT
Ở tuổi 38, TS Lương Minh Thắng, quê Đồng Nai, là chuyên gia cao cấp tại Google DeepMind – bộ phận AI của Google. Anh bước vào AI từ nền tảng toán học, từng là học sinh chuyên Toán và sau đó du học tại Đại học Quốc gia Singapore, rồi tiếp tục con đường nghiên cứu ở Stanford với trọng tâm là học sâu và dịch máy. Sự kết hợp giữa đào tạo toán học và khoa học máy tính giúp anh bước thẳng vào nhóm nghiên cứu lõi của Google.
Tại Google, Thắng đồng sáng lập Meena – chatbot tiền thân của Bard và Gemini. Khi ChatGPT xuất hiện cuối năm 2022, Google bước vào “100 ngày của cuộc đua AI”, và Thắng nằm trong nhóm khoảng 50 người trực tiếp phát triển Bard từ nền Meena để đáp trả. Đáng chú ý, Gemini – mô hình ngôn ngữ hiện đại của Google – được phát triển tiếp từ Bard và đã được tích hợp vào hệ thống AlphaGeometry 2 để tăng khả năng suy luận logic trong hình học. Quan trọng hơn, hiện anh dẫn dắt một dự án về siêu trí tuệ nhằm xây dựng AI có khả năng tư duy chặt chẽ và liên kết hơn theo cách con người suy luận. Nếu Gemini là vũ khí chiến lược của Google trong cuộc đua với ChatGPT, thì người Việt đang đứng ngay trong buồng máy của con tàu đó.
Từ OpenAI, xAI về ghế lãnh đạo ngân hàng: câu chuyện Phạm Hy Hiếu
Phạm Hy Hiếu thuộc thế hệ nhà khoa học Việt Nam AI được “tôi luyện” trong môi trường khắc nghiệt nhất, rồi chọn quay về. Anh sinh năm 1992, là cựu học sinh Trường Phổ thông Năng khiếu, từng giành huy chương bạc Olympic Toán học Quốc tế. Con đường sau đó đưa anh qua các phòng lab danh giá: Google Brain, xAI của Elon Musk, rồi OpenAI – nơi tập trung những bộ não đang đẩy giới hạn mô hình ngôn ngữ và AI tổng quát.
Đầu năm 2026, Hiếu công khai thông báo rời OpenAI trên X, gọi quãng thời gian ở OpenAI và xAI là “trải nghiệm có một không hai”. Quyết định về nước lại mở ra một vai trò khác: anh được một ngân hàng top đầu mời giữ vị trí Giám đốc Khối Chuyển đổi Trí tuệ Nhân tạo, trở thành nhân sự trẻ nhất trong ban lãnh đạo.Ở đây, câu chuyện không chỉ là một chuyên gia OpenAI Việt trở về nhận chức danh, mà là thử nghiệm đưa tư duy sản phẩm và hạ tầng AI cấp phòng lab vào một hệ thống tài chính truyền thống. Ông là ví dụ điển hình của việc đào tạo quốc tế kết hợp với tham vọng xây dựng, biến AI talent toàn cầu thành lực kéo cải tổ các tổ chức tại quê nhà.
Khi an ninh mạng gặp AI: Dương Ngọc Thái và Calif
Nếu Gemini là mặt sáng của AI, thì WeWorm là lời nhắc rằng công nghệ luôn có mặt tối. Dương Ngọc Thái – hay Thai Duong – trưởng thành từ một xóm nghèo ở Quận 4, từng là kỹ sư bảo mật cấp cao tại Google và sau đó thành lập công ty bảo mật Calif tại Palo Alto. Tuần đầu tháng 9, tên tuổi Calif xuất hiện trên trang nhất một tờ báo lớn khi công ty công bố WeWorm, sâu máy tính zero‑click đầu tiên có khả năng lây từ iOS sang Android qua cuộc gọi WeChat mà không cần người dùng làm gì.
Thông điệp ở đây không phải là gieo sợ hãi, mà là chỉ ra rằng cùng một công cụ AI có thể giúp đội của Thái tìm bug và viết exploit trong hai ngày, trong khi trước đó cần cả một nhóm lớn và nhiều tháng công sức. Bài viết thứ hai của tờ báo này nhấn mạnh: phát hiện WeWorm tiếp thêm nhiên liệu cho cảnh báo rằng năng lực tấn công mạng bằng AI đang tiến nhanh hơn khả năng phòng thủ, và Bill Gates kêu gọi đây phải là “ưu tiên hàng đầu của thế giới”. Khi các nhà khoa học Việt Nam bước vào trung tâm cuộc tranh luận về an ninh AI, họ không còn là người ngoài cuộc mà là người góp phần vẽ đường ranh đỏ mới của kỷ nguyên số.
AI talent toàn cầu và thế hệ lãnh đạo mới
Điểm chung của TS Lương Minh Thắng, Phạm Hy Hiếu và Dương Ngọc Thái là họ đều thuộc lớp AI talent toàn cầu – những người trưởng thành trong môi trường công nghệ đỉnh cao nhưng không giới hạn mình ở vai trò nhân viên xuất sắc. Bài viết mô tả: “Ba chân dung – Dương Ngọc Thái với WeWorm và Calif, Phạm Hy Hiếu với hành trình từ OpenAI về một ngân hàng, Lương Minh Thắng với AGI tại DeepMind – không phải những ca đặc biệt lẻ loi”. Họ là phần nổi của một thế hệ mới đủ năng lực tham gia những cuộc thảo luận mà cả thế giới đang theo dõi.
Thế hệ này có một điểm cắt khác so với lớp chuyên gia trước: họ coi việc khởi nghiệp hoặc về nước làm lãnh đạo là phần tự nhiên của hành trình, chứ không phải “bước lùi”. Một nhà nghiên cứu được đánh giá vừa là nhà khoa học xuất sắc vừa là doanh nhân giỏi sau khi làm việc tại Google Brain và Meta AI đã quyết định rời môi trường đó để khởi nghiệp vì “sẽ hối tiếc suốt đời nếu không thử”.Ở phía bên kia, Hy Hiếu mang về không chỉ kỹ năng mà cả cách xây dựng hệ thống từ bên trong một tổ chức Việt Nam. Kết quả là chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của những lãnh đạo AI mới – những người có trải nghiệm phòng lab, kinh nghiệm sản phẩm, và dám chịu trách nhiệm ở cấp độ tổ chức, chứ không chỉ dừng ở bài báo khoa học.
