Thế hệ chuyên gia AI người Việt bước ra sân chơi toàn cầu
Chuyên gia AI người Việt là những nhà nghiên cứu và kỹ sư gốc Việt đang làm việc tại các phòng thí nghiệm trí tuệ nhân tạo hàng đầu thế giới, góp phần xây dựng các mô hình ngôn ngữ lớn và hệ thống siêu trí tuệ, với đóng góp trực tiếp vào những sản phẩm được hàng trăm triệu người dùng trên toàn cầu, từ dịch máy cho đến các chatbot như Bard và Gemini, qua đó định hình cách con người tương tác với công nghệ và tri thức số trong nhiều thập kỷ tới. Ở tuổi 38, tiến sĩ công nghệ Việt Lương Minh Thắng, quê Đồng Nai, là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ này khi giữ vị trí chuyên gia cao cấp tại bộ phận nghiên cứu AI của Google. Câu chuyện của anh cho thấy, từ các lớp chuyên Toán ở TP.HCM, người Việt hoàn toàn có thể bước thẳng vào trung tâm cuộc đua AI quốc tế, thay vì chỉ đứng bên lề quan sát.
Hành trình của tiến sĩ Lương Minh Thắng: từ lớp chuyên Toán đến Google DeepMind
Điểm đáng nói trong sự nghiệp AI quốc tế của Lương Minh Thắng là khởi đầu bằng một thất bại rất “đời thường”: không qua được vòng tuyển chọn đội tuyển Olympic Toán quốc tế. Chính cú rẽ đó khiến anh chọn công nghệ thông tin, rồi trở thành sinh viên Đại học Quốc gia Singapore (NUS) ở tuổi 19 và bị cuốn hút bởi khả năng AI dịch văn bản sang nhiều ngôn ngữ. Chỉ trong một năm nghiên cứu hậu tốt nghiệp, anh công bố 4 bài báo khoa học, đủ thuyết phục để được nhận vào ngành Khoa học máy tính tại Stanford – cánh cửa vào giới tinh hoa AI toàn cầu. Tại đây, anh tập trung vào học sâu và các hệ thống có khả năng tự học, đặc biệt cho dịch máy. Nhìn lại, hành trình này cho thấy năng lực khoa học của người Việt không hề kém cạnh; vấn đề là dám rẽ hướng, chấp nhận cạnh tranh ở chuẩn quốc tế thay vì hài lòng với vùng an toàn trong nước.
Meena, Bard, Gemini: dấu tay người Việt trên các mô hình ngôn ngữ lớn
Những đóng góp của nhà khoa học Google Gemini gốc Việt không còn ở mức phụ trợ, mà nằm ngay trung tâm các bước ngoặt kỹ thuật. Năm 2014, Lương Minh Thắng vào Google Brain với vai trò thực tập sinh nghiên cứu, làm việc trên hệ thống dịch dùng mạng nơ-ron cho câu phức thay vì dịch từng cụm từ, sau này được áp dụng vào Google Translate phục vụ hàng trăm triệu người mỗi ngày. Năm 2018, anh đồng sáng lập dự án Meena – chatbot 2,6 tỷ tham số, huấn luyện trên 340 GB dữ liệu văn bản, trở thành nền tảng cho Bard và Gemini. Khi ChatGPT xuất hiện cuối 2022, Google bước vào “100 ngày của cuộc đua AI”, và Thắng nằm trong nhóm khoảng 50 người trực tiếp xây lại Bard với mục tiêu trả lời chính xác, hữu ích thay vì chỉ hài hước. Việc một tiến sĩ công nghệ Việt dẫn dắt dự án siêu trí tuệ tại Google, tập trung vào khả năng tư duy chặt chẽ và liên kết kiểu con người, cho thấy người Việt không chỉ viết mã, mà đang định hình triết lý thiết kế AI thế hệ kế tiếp.
Từ AlphaGeometry tới giấc mơ Field: tầm nhìn táo bạo về siêu trí tuệ
Nếu thử soi kỹ các kết quả gần đây, có thể thấy tham vọng của các chuyên gia AI người Việt đã vượt xa chuyện làm sản phẩm “cho vui”. Nhóm nghiên cứu mà Thắng góp sức phát triển AlphaGeometry 2, hệ thống có thể giải 25 trên 30 bài hình học ở kỳ IMO, tương đương thành tích một thí sinh huy chương vàng. AlphaGeometry 2 tích hợp Gemini – mô hình ngôn ngữ hiện đại được phát triển từ Bard – để nâng khả năng suy luận logic. Trong đề thi IMO 2024, AlphaProof đạt điểm tuyệt đối ở 4 bài toán, trong đó có bài hình học số 4 được giải trong 19 giây – con số gần như sỉ nhục mọi giới hạn tự tôn của trí tuệ con người. Không ngạc nhiên khi Thắng cho rằng AI thông minh hơn người chỉ còn là vấn đề thời gian, và công khai hy vọng đến năm 2026 sẽ có AI đạt giải Field như Ngô Bảo Châu, rồi xa hơn là tấn công các bài toán thiên niên kỷ.
Bài học cho hệ sinh thái AI trong nước: đừng đứng ngoài cuộc chơi
Điều đáng tiếc là những câu chuyện như của Lương Minh Thắng thường được người Việt biết đến qua báo chí hơn là qua các chương trình kết nối thực chất. Khi một tiến sĩ công nghệ Việt đang dùng AI như nguồn năng lượng mới để khám phá khoa học, vũ trụ nhanh hơn, hệ sinh thái trong nước vẫn chủ yếu tranh cãi về chuyện chatbot sai số hay “giết chết” nghề content. Thực tế, đóng góp của các chuyên gia Việt vào các mô hình ngôn ngữ lớn đã chứng minh chúng ta có chỗ trong bàn cờ định hình tương lai công nghệ toàn cầu; vấn đề là liệu trong nước có xây được hệ thống đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp đủ mở để giữ được lớp nhân tài tiếp theo. Nếu tiếp tục xem AI chỉ là công cụ marketing, chúng ta sẽ mãi xuất khẩu chất xám sang những phòng lab tại Silicon Valley, rồi ngạc nhiên khi chính người Việt ở nước ngoài định nghĩa lại cách thế giới dùng công nghệ để giải quyết các vấn đề toàn cầu.
