Thủy ngân trong cá: vấn đề không thể xem nhẹ với trẻ dưới 3 tuổi
Thủy ngân trong cá là tình trạng kim loại nặng thủy ngân, đặc biệt dưới dạng methylmercury, tích tụ trong mô của các loài cá và hải sản, rồi đi vào cơ thể trẻ thông qua bữa ăn hằng ngày, có nguy cơ ảnh hưởng đến hệ thần kinh và phát triển não bộ trẻ nếu phơi nhiễm kéo dài ở mức cao. Đây không phải chuyện xa vời. Một bé trai 2 tuổi ở Hàng Châu được phát hiện nồng độ thủy ngân trong máu lên tới 27,78 µg/L sau khoảng 8 tháng thường xuyên ăn cá tuyết đen đóng gói dưới nhãn “dành cho trẻ em”. Việc cha mẹ tin tuyệt đối vào nhãn sản phẩm nhưng bỏ qua tần suất, khẩu phần và sự đa dạng thực phẩm đã biến món cá bổ dưỡng thành nguy cơ âm thầm với não bộ con. Cá vẫn rất quan trọng trong dinh dưỡng trẻ nhỏ, nhưng cách lựa chọn và cho trẻ ăn mới là ranh giới giữa lợi ích và rủi ro.
Vì sao thủy ngân tích tụ trong cá lại nguy hiểm cho phát triển não bộ trẻ?
Thủy ngân là kim loại nặng tồn tại trong môi trường nước, khi chuyển thành methylmercury sẽ tích tụ dần trong cơ thể sinh vật và tăng lên theo chuỗi thức ăn. Những loài cá lớn, sống lâu, ăn thịt nhiều loài khác có xu hướng chứa thủy ngân cao hơn, nên mối lo không nằm ở chuyện “cá biển là có độc” mà ở bản thân loài cá, kích thước, tuổi, môi trường sống. Với trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 3 tuổi, nguy cơ càng lớn vì trọng lượng cơ thể thấp và hệ thần kinh, não bộ đang phát triển mạnh. Phơi nhiễm kéo dài với methylmercury có thể dẫn đến thay đổi hành vi, cảm xúc, khó tập trung, rối loạn vận động, tê bì cảm giác và một số bất thường thần kinh khi mức độ đủ cao. Các triệu chứng này không đặc hiệu, nên nếu trẻ có biểu hiện lạ, cha mẹ cần cho con đi khám, xét nghiệm khi bác sĩ chỉ định, thay vì tự kết luận hoặc hoang mang cấm sạch cá khỏi thực đơn.
Những loại cá nên tránh và những lựa chọn cá an toàn cho bé
Với trẻ dưới 3 tuổi, nguyên tắc không phải là cấm cá mà là tránh những loài có nguy cơ tích lũy thủy ngân cao. Các loài cá săn mồi lớn, sống lâu như cá kiếm, một số loại cá ngừ lớn, cá mập và các loài cá biển lớn khác thường được khuyến cáo hạn chế đối với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Những loại này không phù hợp để xuất hiện thường xuyên trong thực đơn của bé. Ngược lại, cha mẹ nên ưu tiên luân phiên các loại cá có hàm lượng thủy ngân thấp hơn, kết hợp đa dạng nguồn protein như thịt, trứng, đậu để đảm bảo dinh dưỡng trẻ nhỏ cân bằng. Một câu nhắc đáng ghi nhớ là: “Không cho trẻ ăn một loại cá với tần suất quá cao”, bởi tai nạn ở bé 2 tuổi Hàng Châu cho thấy chỉ ăn lặp đi lặp lại một loại cá trong 8 tháng đã đủ khiến thủy ngân vượt mức khuyến nghị. Cá an toàn cho bé là cá được chọn đúng loài, ăn với khẩu phần phù hợp và thay đổi linh hoạt chứ không phải một loại “siêu thực phẩm” dùng hằng ngày.
Cách lựa chọn và chế biến cá an toàn cho trẻ nhỏ
Muốn cá tiếp tục là nguồn protein và dưỡng chất quý cho phát triển não bộ trẻ, cha mẹ phải chủ động kiểm soát rủi ro. Đầu tiên, tuyệt đối tránh tư duy “cứ ghi dành cho trẻ em là dùng bao nhiêu cũng được”. Nhãn chỉ là một yếu tố, cha mẹ vẫn cần xem thành phần, khẩu phần và tần suất. Nên đa dạng hóa các loại cá và nguồn protein, không cho trẻ ăn đi ăn lại một loại cá trong thời gian dài. Khi chế biến, ưu tiên hấp, luộc, kho nhạt, bỏ xương kỹ và không dùng các loại nước sốt, gia vị mạnh khiến khó phát hiện nếu trẻ có biểu hiện bất thường sau ăn. Với cá nước ngọt, vẫn cần lưu ý vì mức thủy ngân phụ thuộc nguồn nước, nên hãy chọn nơi cung cấp rõ ràng, đáng tin cậy. Quan trọng hơn, hãy xây dựng thực đơn phong phú, thay đổi theo tuần và ghi lại thói quen ăn uống của con để bác sĩ có thể đánh giá chính xác nếu nghi ngờ phơi nhiễm.
Không chỉ cá: các nguồn phơi nhiễm thủy ngân khác trong nhà và việc cha mẹ cần làm ngay
Sai lầm phổ biến là chỉ nghĩ tới thủy ngân trong cá, trong khi nhiều vật dụng sinh hoạt cũng tiềm ẩn nguy cơ. Một số thiết bị cũ như nhiệt kế thủy ngân, máy đo huyết áp đời cũ, đèn huỳnh quang có thể chứa thủy ngân, nếu vỡ sẽ phát tán ra môi trường. Cha mẹ nên thay bằng thiết bị điện tử khi có điều kiện, luôn để pin, đèn và đồ có kim loại nặng xa tầm với trẻ, và xử lý sự cố theo hướng dẫn an toàn, không cho trẻ tiếp xúc trực tiếp. Một số thuốc y học cổ truyền có khoáng chất chứa thủy ngân như chu sa, mỹ phẩm không rõ nguồn gốc cũng là nguy cơ nếu dùng kéo dài cho trẻ. Việc cần làm ngay là: rà soát lại nhà, loại bỏ hoặc thay thế đồ chứa thủy ngân, đồng thời chỉnh lại thói quen cho ăn cá theo hướng đa dạng, khẩu phần hợp lý. Với trẻ nhỏ, bảo vệ não bộ không đến từ việc kiêng khem cực đoan mà từ những lựa chọn thông minh, ổn định mỗi ngày.
