Tay chân miệng ở trẻ: vì sao không thể coi là bệnh nhẹ nữa?
Tay chân miệng ở trẻ là bệnh truyền nhiễm do các chủng enterovirus gây ra, lây qua dịch tiết và phân, thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới 5 tuổi, có thể diễn tiến rất nhanh từ nhẹ sang nặng với biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Quan điểm “bệnh lành tính, tự khỏi” đang khiến nhiều gia đình chủ quan. Trong hơn 8 tháng đầu năm, gần 100.000 trường hợp bệnh tay chân miệng trẻ em đã được ghi nhận trên cả nước, cao hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Đây không còn là một “bệnh mùa” bình thường mà là lời cảnh báo rằng mọi gia đình có con dưới 6 tuổi đều đang ở trong vùng nguy cơ. Đặc biệt, 87,3% số ca mắc thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi, tức những em bé đang học nhà trẻ, mẫu giáo – nơi tiếp xúc gần và khó giữ khoảng cách.
Theo số liệu của Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, trong những tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận gần 100.000 trường hợp tay chân miệng, cao gấp 2,5 lần cùng kỳ năm 2025.
Dấu hiệu tay chân miệng: nhận ra càng sớm, nguy cơ biến chứng càng thấp
Phụ huynh thường chỉ nhìn vào nốt phỏng nước mà quên mất rằng dấu hiệu tay chân miệng ở giai đoạn đầu có thể rất giống cảm cúm hoặc nhiệt miệng. Trẻ có thể xuất hiện vết loét trong miệng, nổi hồng ban hoặc phỏng nước ở lòng bàn tay, bàn chân, kèm sốt hoặc không sốt. Những nốt phồng nhỏ, thưa, đôi khi khiến cha mẹ nhầm với dị ứng hoặc côn trùng cắn, từ đó bỏ lỡ thời điểm theo dõi sát sao.
Điều đáng lo là các biểu hiện nặng thường bắt đầu bằng những thay đổi rất “mơ hồ” trong giấc ngủ và hành vi: trẻ giật mình chới với khi ngủ, quấy khóc nhiều, khó dỗ, lừ đừ hoặc bứt rứt bất thường. Khi bệnh diễn tiến nặng hơn, trẻ có thể run tay chân, đi loạng choạng, co giật, hoặc thở nhanh, khó thở, co lõm ngực. Đây là những cảnh báo đỏ cho thấy virus đã ảnh hưởng đến hệ thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp.
Người lớn cần theo dõi sát sao trẻ; nếu trẻ sốt cao hoặc sốt khó hạ, giật mình nhiều, run tay chân, quấy khóc bất thường, li bì hoặc nôn nhiều… phải đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để tránh bỏ qua giai đoạn vàng điều trị.
Vắc xin tay chân miệng EV71: “lá chắn” chủ động cho trẻ 2 tháng đến dưới 6 tuổi
Trong bối cảnh bệnh tay chân miệng trẻ em chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin tay chân miệng là công cụ phòng bệnh chủ động đáng giá nhất hiện nay. Thế giới đã phát triển nhiều loại vắc xin tay chân miệng, tập trung vào Enterovirus 71 (EV71) – tác nhân liên quan nhiều hơn đến các ca bệnh nặng, biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp và tử vong.
Một diễn biến tích cực là vắc xin phòng tay chân miệng do virus EV71 đã được Bộ Y tế phê duyệt, mở ra cơ hội giảm rõ rệt nguy cơ biến chứng nặng ở trẻ nhỏ. Tại Việt Nam, vắc xin Envacgen (Thụy Sĩ), là vắc xin virus bất hoạt, đơn giá, phát triển từ kiểu gen B4 của EV-A71, đã được Cục Quản lý Dược chính thức cấp phép lưu hành từ ngày 17/03/2026.
Vắc xin tay chân miệng EV71 này được chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi – nhóm tuổi có nguy cơ cao nhất mắc tay chân miệng ở trẻ với diễn tiến nặng, phải nhập viện hoặc có thể tử vong. Nhìn chung, vắc xin tay chân miệng giúp tạo miễn dịch đặc hiệu với EV71, giảm nguy cơ mắc và giảm khả năng bệnh diễn tiến nặng ở trẻ nhỏ. Tuy vậy, phụ huynh cần hiểu rõ: vắc xin không thay thế các biện pháp vệ sinh, mà là một lớp bảo vệ tăng cường trong chiến lược phòng tay chân miệng tổng thể.
Phòng tay chân miệng bằng “3 sạch” và thói quen hằng ngày tại nhà, trường
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do virus đường ruột, lây qua tiếp xúc với dịch tiết, phân và các chất tiết khác của người bệnh. Virus tồn tại ở tay, đồ chơi, bề mặt bàn ghế, tay nắm cửa… nên chỉ cần một trẻ nhiễm bệnh trong lớp, nguy cơ lan ra cả nhóm là rất lớn. Bệnh lưu hành quanh năm và có xu hướng tăng cao vào các tháng 9–10, trùng thời điểm trẻ quay lại trường sau kỳ nghỉ.
Cục Phòng bệnh khuyến cáo nguyên tắc “3 sạch” để phòng tay chân miệng: ăn uống sạch, ở sạch và giữ bàn tay sạch. Với trẻ nhỏ, điều này cần được cụ thể hóa thành thói quen rất cụ thể: rửa tay bằng xà phòng nhiều lần trong ngày, đặc biệt sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn; không cho trẻ mút tay, gặm đồ chơi; làm sạch bề mặt và đồ vật trẻ thường xuyên chạm vào tại nhà và lớp học; hạn chế cho trẻ đến nơi đông người khi đang có ổ dịch hoặc khi trẻ có biểu hiện nghi ngờ bệnh.
Việc phòng bệnh cần diễn ra song song ở gia đình và trường học, chứ không chỉ là “dọn dẹp chữa cháy” khi đã có ca mắc. Phụ huynh nên chủ động trao đổi với giáo viên về lịch vệ sinh lớp, đồ chơi, cũng như chính sách cho trẻ nghỉ học khi bệnh. Với số ca mắc đang ở mức cao và trẻ nhỏ trở lại môi trường học tập tập trung, sự phối hợp này sẽ quyết định khả năng cắt đứt chuỗi lây nhiễm và hạn chế các ca bệnh nặng.
Khi nào nên cho trẻ đi khám và chủ động lên kế hoạch tiêm chủng?
Trong mùa dịch tay chân miệng ở trẻ, thái độ an toàn là “nghi ngờ sớm, khám sớm”. Nếu trẻ có loét miệng, mụn nước ở tay chân, sốt, hoặc chỉ là chán ăn, quấy khóc kèm nổi hồng ban trên da, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám, không tự ý chẩn đoán là nhiệt miệng hay dị ứng. Bệnh tay chân miệng chủ yếu được chẩn đoán dựa trên lâm sàng; phần lớn trường hợp nhẹ sẽ tự khỏi sau 7–10 ngày nếu được chăm sóc đúng.
Ngưỡng phải đi viện ngay là khi trẻ có sốt cao khó hạ, giật mình chới với, run tay chân, đi loạng choạng, lừ đừ, co giật, hoặc có dấu hiệu thở nhanh, khó thở, co lõm ngực. Những biểu hiện này báo hiệu nguy cơ biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp – không thể chậm trễ thêm phút nào.
Song song đó, cha mẹ nên sớm lên kế hoạch tiêm vắc xin tay chân miệng EV71 cho trẻ trong độ tuổi 2 tháng đến dưới 6 tuổi theo hướng dẫn của bác sĩ. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu tiếp xúc nhiều hơn với môi trường ngoài, nhà trẻ, trường mầm non – thời điểm mà mọi “khoảng trống miễn dịch” đều phải được lấp đầy. Khi kết hợp vắc xin tay chân miệng, thói quen “3 sạch” và sự theo dõi sát sao của gia đình – nhà trường, chúng ta hoàn toàn có thể giảm mạnh số ca bệnh nặng và yên tâm hơn khi cho trẻ đến lớp.
