Triều cường Cần Thơ: tín hiệu cảnh báo cho các đô thị sông nước
Triều cường Cần Thơ là hiện tượng mực nước trên sông Hậu và các sông, rạch trong khu vực đô thị dâng cao đột ngột trong thời gian ngắn, thường trùng với kỳ nước lớn, khiến hệ thống thoát nước quá tải, các tuyến đường trung tâm bị ngập sâu, sinh hoạt và buôn bán của người dân bị đảo lộn, đồng thời tạo ra nguy cơ mất an toàn giao thông và thiệt hại tài sản nếu thành phố không có biện pháp phòng chống ngập lụt kịp thời và hiệu quả. Sáng 12-9, mực nước thực đo tại Trạm thủy văn Cần Thơ trên sông Hậu đạt 2,13m vào lúc 5 giờ 30, vượt báo động III 0,13m, khiến nhiều khu vực trung tâm thành phố bị ngập sâu. Các điểm nóng như ngã ba Cách Mạng Tháng 8 – Nguyễn Văn Cừ, khu vực chợ Bình Thủy hay Công viên Ninh Kiều đều chìm trong nước, tác động trực tiếp đến giao thương và sinh hoạt của hàng nghìn hộ dân. Đây không còn là sự cố riêng lẻ, mà là lời nhắc rằng các đô thị Mekong đang đứng trước một kỷ nguyên ngập lụt mới.
Từ âu thuyền, cống ngăn triều đến thay đổi thói quen đi lại
Điểm đáng chú ý trong đợt triều cường Cần Thơ vừa qua là phản ứng khẩn trương của hệ thống quản lý đô thị. Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự thành phố yêu cầu đơn vị quản lý đóng, mở các âu thuyền, van, cống ngăn triều và vận hành trạm bơm đúng thời điểm để hạn chế ngập lụt do triều. Đây là cách dùng công trình sẵn có như một chiếc “van khẩn cấp” cho thành phố. Đồng thời, lực lượng chức năng được yêu cầu tăng cường trực ban khi triều cường, mưa giông, bão xuất hiện; tổ chức cứu hộ, cứu nạn và hướng dẫn giao thông ở các tuyến đường ngập sâu. Tuy vậy, phần khó nhất lại thuộc về người dân. Khuyến cáo “Nếu không có việc đột xuất hoặc cấp bách, người dân có thể dời thời gian đi lại trên các tuyến đường ngập sâu đến khi triều cường rút” không chỉ là nhắc nhở an toàn; nó buộc cộng đồng đô thị phải chấp nhận việc điều chỉnh lịch sinh hoạt theo nhịp lên xuống của nước, một thực tế sẽ còn lặp lại nhiều lần trong những mùa mưa tới.
Điều tiết nước hồ Núi Cốc: bài học ngược chiều từ miền núi phía Bắc
Trong khi Cần Thơ chống ngập vì triều cường, các địa phương phía Bắc lại phải tính cách điều tiết nước để giảm rủi ro sạt lở và ngập úng. Tại hồ Núi Cốc, mực nước đang ở cao trình +46,41m và có xu hướng tăng, đơn vị quản lý quyết định mở 3 cửa tràn xả lũ số 1, với độ mở mỗi cửa từ 32 đến 95cm, lưu lượng xả dự kiến 50–150m3/s để điều tiết dòng chảy. Quyết định này không hề dễ, bởi nó có thể ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt của người dân khu vực hạ du dọc hai bên bờ sông Công. Điều tiết nước hồ Núi Cốc cho thấy một thực tế: trong mùa mưa, các đô thị và vùng lân cận không chỉ lo “nước từ trên trời”, mà còn phải tính toán “nước từ trên hồ”. Khi mưa vừa, mưa to với lượng mưa phổ biến 30–60mm, cục bộ trên 100mm được dự báo cho nhiều tỉnh phía Bắc và Hà Nội, việc vận hành xả nước đúng thời điểm trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên chống ngập úng và sạt lở đất.
Khi ứng phó khẩn cấp chưa đủ: nhu cầu chiến lược dài hạn
Các khuyến cáo tại khu vực hạ du hồ Núi Cốc như hạn chế hoạt động ven sông, bố trí lực lượng ứng trực 24/24 tại khu vực ngầm, tràn, lắp biển cảnh báo và rào chắn cho thấy mô hình phản ứng khẩn cấp đang vận hành khá đồng bộ. Tương tự, Cần Thơ huy động lực lượng hướng dẫn giao thông, cứu hộ và dùng tối đa hệ thống cống, âu thuyền, trạm bơm để chống ngập khi triều lên. Đây là những biện pháp cần thiết, nhưng vẫn mang tính “chữa cháy” theo từng đợt nước. Theo cơ quan khí tượng thủy văn, mưa lớn ở khu vực Thái Nguyên có thể gây ngập úng vùng trũng, thấp, lũ quét trên các sông suối nhỏ và sạt lở đất trên sườn dốc. Ngành chuyên môn tại Cần Thơ cũng nhận định xu hướng đỉnh triều ngày 12–13-9 tiếp tục dâng cao, có thể kết hợp mưa lớn gây ngập sâu trung tâm thành phố. Những cảnh báo lặp lại đang nói rõ rằng ứng phó khẩn cấp không thể là kế hoạch duy nhất; các đô thị phải chủ động xây dựng kịch bản chung sống lâu dài với nước, từ quy hoạch không gian đô thị đến lịch vận hành công trình thủy lợi.
