Phòng ngừa phải bắt đầu từ khâu tổ chức
Chống gian lận thi là việc thiết kế quy trình tổ chức, giám sát và kiểm soát rủi ro sao cho hành vi vi phạm khó xảy ra, dễ bị phát hiện và được xử lý nghiêm. Ngày 29/10 tại Đà Nẵng, Bộ GD&ĐT tổ chức hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đồng thời triển khai nhiệm vụ cho năm 2027. Quy mô kỳ thi khiến yêu cầu này không thể chỉ dừng ở lời nhắc nhở: gần 1,2 triệu thí sinh dự thi tại khoảng 2.500 điểm, với hơn 54.000 phòng thi và trên 200.000 cán bộ, giáo viên cùng lực lượng tham gia. Với một hệ thống lớn như vậy, kiểm tra chéo và trộn thí sinh không phải thủ tục phụ; đó là những lớp kiểm soát cần được tính ngay trong phương án tổ chức. Phòng ngừa tốt hơn xử lý hậu quả, nhất là khi sai phạm có thể làm lung lay niềm tin vào kết quả thi.
Tuyên Quang phơi bày rủi ro từ người trong cuộc
Vụ việc tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang là cảnh báo không thể làm nhẹ: Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng nhận định sai phạm đặc biệt nghiêm trọng, có tổ chức, có bàn bạc và phân công công việc rõ ràng. Đây không chỉ là câu chuyện về thí sinh tìm cách qua mặt quy chế, mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của những người được giao tổ chức, giám sát. Bộ đã hủy kết quả thi ngày 11 và 12/6/2026 tại điểm thi này, rồi tổ chức thi lại ngày 14 và 15/8/2026; đến nay, cơ quan công an đã khởi tố 41 bị can về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Cái giá trực tiếp là thí sinh phải chịu một kỳ thi lại, còn uy tín của kỳ thi bị tổn hại. Vì thế, gọi hành vi cố ý vi phạm là “bệnh thành tích” có thể làm mờ bản chất pháp lý và trách nhiệm cá nhân.
Kiểm tra chéo và trộn thí sinh nhắm vào kẽ hở nào?
Định hướng cho năm 2027 gồm nghiên cứu bổ sung camera giám sát, thiết bị quét an ninh, tăng cường kiểm tra chéo và điều chỉnh phương án trộn thí sinh từ các trường khác nhau tại cùng điểm thi. Các biện pháp này có ý nghĩa khi chúng giảm khả năng một cá nhân hoặc nhóm nhỏ kiểm soát toàn bộ khâu thi mà không bị phát hiện. Kiểm tra chéo tạo thêm một lớp đối chiếu giữa người và quy trình; trộn thí sinh hạn chế việc bố trí theo trường tạo điều kiện cho sự thông đồng. Nếu không thể trộn, phương án phải được Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh xem xét. Camera và máy quét có thể hỗ trợ phát hiện, nhưng không thay thế được việc phân công minh bạch, giám sát độc lập và ghi nhận đầy đủ diễn biến. Công nghệ chỉ có tác dụng khi người vận hành tuân thủ quy chế và có cơ chế kiểm tra chính họ.
Răn đe thôi chưa đủ nếu thiếu giám sát thực chất
Thứ trưởng yêu cầu tuyệt đối không để tái diễn sai phạm như tại Tuyên Quang trong kỳ thi năm 2027, đồng thời nhấn mạnh cần chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro, không chỉ phát hiện rồi xử lý. Chỉ thị số 37 ngày 20/10/2026 của Thủ tướng yêu cầu tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá trong giáo dục; nhiệm vụ này cần được thực hiện xuyên suốt, không giới hạn ở kỳ thi tốt nghiệp THPT. Bài học then chốt là quy trình phải khiến sai phạm khó được che giấu: trách nhiệm từng vị trí cần rõ, kiểm tra chéo cần thực chất và mọi ngoại lệ phải được giải trình. Xử lý nghiêm có tác dụng răn đe, nhưng niềm tin chỉ được khôi phục khi khâu tổ chức và giám sát không để quyền tùy nghi biến thành lỗ hổng. Với kỳ thi quy mô lớn, liêm chính không thể phó mặc cho thiện chí cá nhân.
