STEM không chỉ là lý thuyết: học sinh phải được chạm vào vấn đề thật
Dự án STEM thực tế là những hoạt động học tập cho phép học sinh trực tiếp trải nghiệm, quan sát và thử nghiệm trên các vấn đề khoa học – công nghệ gắn với đời sống, từ môi trường, năng lượng, di sản đến sức khỏe cộng đồng, qua đó biến kiến thức sách vở thành năng lực giải quyết vấn đề cụ thể. Điểm đáng nói ở các sáng kiến gần đây là học sinh không còn bị xem như người thụ hưởng giáo dục thụ động, mà trở thành chủ thể, được tin tưởng giao nhiệm vụ nghiên cứu vì cộng đồng. Cách tiếp cận này thẳng thắn đặt ra một yêu cầu mới với trường học: nếu bài giảng vẫn xoay quanh đề thi, học sinh sẽ thiếu công cụ để đối mặt với biến đổi khí hậu, khủng hoảng sức khỏe tâm thần hay những bất bình đẳng xã hội đang diễn ra ngoài cổng trường.
Từ tua-bin gió đến nhận thức khí hậu: năng lượng gió giáo dục học sinh như thế nào?
Khi hơn 80 học sinh từ ba trường THCS Cam Hồng, Sen Ngư và số 1 Lệ Thủy được Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức cho tham quan, trải nghiệm việc khai thác năng lượng gió tại Nhà máy điện gió BT1 thuộc cụm trang trại B&T Quảng Bình, đó không chỉ là chuyến đi chơi. Các em được nghe giới thiệu hoạt động nhà máy, mô hình sử dụng năng lượng gió, vào phòng điều khiển, quan sát cánh turbine dự phòng rồi đi bộ khoảng 2,5 km để trực tiếp đứng dưới turbine. Hoạt động này giúp học sinh có trải nghiệm thực tế về năng lượng gió – một dạng năng lượng tái tạo – qua đó gắn kiến thức về biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và sử dụng tiết kiệm tài nguyên với thực tiễn. Nói cách khác, năng lượng gió giáo dục các em bằng hình ảnh, âm thanh và cảm giác gió lồng trên cánh quạt, chứ không phải bằng những sơ đồ khô khan trên bảng.
“Trường học xanh” và trách nhiệm công dân khoa học của lứa tuổi 11–14
Đi sau chuyến đi tới nhà máy điện gió BT1 là một chiến lược giáo dục dài hơi: Dự án “Chứng nhận trường học xanh” nhắm tới nâng cao giáo dục về biến đổi khí hậu cho học sinh 11–14 tuổi, để các em có hành động ứng phó khí hậu hiệu quả hơn, do chính trẻ em chủ động thực hiện. Tới nay, dự án đã tổ chức 5 đợt tập huấn cho giáo viên, 4 đợt cho học sinh, thành lập 4 câu lạc bộ và lồng ghép hơn 500 tiết học về biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường vào chương trình chính khóa. Một câu nói có thể trích dẫn rõ ràng là: “Dự án đặt mục tiêu 3 trường THCS tham gia đạt Chứng nhận trường học xanh, đồng thời xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn các tiêu chí xây dựng trường học xanh, hướng tới nghiên cứu nhân rộng mô hình”. Việc dự án dự kiến kết thúc vào tháng 12/2026 không nên hiểu là chấm dứt hoạt động, mà là mốc để đánh giá xem trường học đã biến học sinh thành công dân khoa học, biết tự đặt câu hỏi và hành động cho môi trường hay chưa.
Diễn đàn khoa học trẻ: khi học sinh nghiên cứu cộng đồng, không chỉ nghiên cứu điểm số
Nếu dự án trường học xanh kết nối khoa học với bảo vệ môi trường, thì diễn đàn khoa học trẻ đang đẩy học sinh bước vào những câu hỏi rộng hơn của đời sống. Sáng 16/8, tại Đại học Phenikaa, “Diễn đàn Khoa học trẻ – Nghiên cứu vì cộng đồng” diễn ra sôi nổi, quy tụ người trẻ đam mê nghiên cứu khoa học cùng thảo luận, chia sẻ kết quả nghiên cứu. Đây là một diễn đàn khoa học trẻ đúng nghĩa: học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu trẻ trình bày đề tài về y tế, kinh tế, văn hóa, sức khỏe cộng đồng, từ phát triển nhân lực y tế, xây dựng thương hiệu văn hóa cho làng nghề tới tác động của chính sách lên tình trạng vô gia cư. Theo nhận xét tại chương trình, giá trị của hoạt động nghiên cứu đối với người trẻ không nằm ở giấy chứng nhận hay sự vinh danh, mà ở trải nghiệm trong quá trình tiếp cận vấn đề thực tiễn, giúp các em hình thành nhận thức về đời sống xã hội, nuôi dưỡng tinh thần cống hiến và phụng sự cộng đồng. Diễn đàn này chứng minh một điều: khi học sinh nghiên cứu cộng đồng, điểm số tự khắc trở nên thứ yếu so với câu hỏi “nghiên cứu này giúp ai?”.
Xây sân chơi dài hạn cho nhà khoa học tương lai
Điều đáng chú ý là cả hoạt động ở bậc THCS lẫn đại học đều không dừng lại ở vài sự kiện đơn lẻ. Diễn đàn Khoa học trẻ – Nghiên cứu vì cộng đồng nằm trong Chương trình Đại sứ Phenikaa, kết nối đội ngũ nhà khoa học, giảng viên với học sinh có tiềm năng, tạo cơ hội truyền cảm hứng và trải nghiệm nghiên cứu. TS. Đào Xuân Hoàng sáng lập Young Scholars Institute, triển khai thí điểm khóa học “Nghiên cứu định lượng & Tác động xã hội” cho sinh viên và học sinh, rồi đưa các nhóm này lên diễn đàn để trình bày khám phá, sáng kiến của mình cho các vấn đề xã hội. Ở tầm nhìn dài hơn, trường đại học này khẳng định sẽ tiếp tục mở rộng hoạt động dành cho học sinh, sinh viên trong năm học tới, đặc biệt là chương trình kết nối với nhà khoa học và trải nghiệm nghiên cứu. Khi cộng đồng nghiên cứu trẻ được nuôi dưỡng liên tục như vậy, STEM trong trường học sẽ bớt mang tính phong trào, trở thành con đường nghề nghiệp và công dân cho cả một thế hệ.
