“Bán khuôn mặt cho AI” là gì và vì sao đang thành cơn sốt?
“Bán khuôn mặt cho AI” là hình thức cá nhân cấp phép sử dụng gương mặt kỹ thuật số của mình cho các nhà sáng tạo nội dung dùng trong phim ngắn, quảng cáo hoặc trò chơi do trí tuệ nhân tạo tạo ra, thông qua các nền tảng trung gian chuyên cấp phép gương mặt, với điều khoản và mức phí được thỏa thuận trước giữa đôi bên.
Ở Trung Quốc, gương mặt con người đang biến thành một loại tài sản có thể định giá, nhờ các nền tảng cấp phép quyền sử dụng gương mặt kỹ thuật số kết nối người “bán gương mặt” với nhà sáng tạo nội dung. Từ chỗ âm thầm trong các nhóm kín của giới làm phim, trào lưu này chuyển sang nền tảng công khai, nơi ai cũng có thể tham gia cho thuê dữ liệu khuôn mặt để kiếm tiền từ hình ảnh. Nhiều nền tảng quảng bá rằng người dùng có thể tạo “hồ sơ diễn viên kỹ thuật số”, chủ động ra giá và điều kiện, biến khuôn mặt mình thành “tài sản thụ động” sinh lợi. Hào quang “cơ hội triệu đô” khiến nhiều người lao vào, nhưng ít ai chịu đọc kỹ hợp đồng và rủi ro pháp lý dữ liệu đằng sau.
Cơ chế hoạt động của các nền tảng cấp phép gương mặt cho AI
Cốt lõi của mô hình bán khuôn mặt cho AI là các nền tảng trung gian đóng vai trò chợ điện tử cho gương mặt người thật. Người dùng đăng ký, xác minh danh tính rồi tạo “hồ sơ diễn viên kỹ thuật số”, sau đó nhà sáng tạo nội dung tìm kiếm, lựa chọn và mua quyền sử dụng.
Một nền tảng nổi bật là Yuanxiang Xinsheng tại Thâm Quyến, nơi người dùng sau khi đăng ký và xác minh danh tính có thể tự đặt các điều khoản như thời hạn sử dụng, nội dung bị cấm hay quyền chuyển thể thứ cấp. Các nền tảng khác như Xinzhua phân loại chi tiết mục đích sử dụng: quảng cáo truyền hình, người mẫu, phim ảnh, hoạt hình, trò chơi, thậm chí có nhóm gương mặt trẻ em. Người tạo nội dung có thể lọc gương mặt theo giới tính, độ tuổi, phong cách, thể loại, rồi mua quyền sử dụng tương ứng. Trên lý thuyết, quyền sử dụng khuôn mặt được tách khỏi quyền dùng dữ liệu để huấn luyện mô hình AI, trừ khi có thỏa thuận riêng.
Kiếm tiền từ hình ảnh: Cơ hội “việc nhẹ thu nhập thêm”
Từ góc nhìn người dùng, cho thuê dữ liệu khuôn mặt giống như một nghề tay trái ít công sức: không cần diễn xuất, không cần lên trường quay, chỉ cần cấp quyền sử dụng là khuôn mặt đã có thể xuất hiện trong phim ngắn, quảng cáo hay trò chơi do AI tạo ra. Một nhân viên ngân hàng được ghi nhận đã kiếm gần 2.500 NDT chỉ trong ba ngày, khi một công ty quảng cáo mua quyền sử dụng hình ảnh của anh bảy lần.
Các nền tảng cho phép người tham gia tự định giá và tự chọn “vai diễn” cho gương mặt mình. Có người đặt điều kiện chỉ cho xuất hiện trong phim tình cảm, gia đình; có người sẵn sàng chấp nhận vai phản diện, cảnh chết chóc hay trang phục hở, miễn hợp đồng ghi rõ. Một số người như Kele còn xem việc cấp phép gương mặt là cách chủ động bảo vệ danh tính số, bởi “nếu ai muốn sử dụng, họ phải trả tiền”. Về mặt kinh tế, đây là cánh cửa mới để kiếm tiền từ hình ảnh cho những ai vốn không hoạt động nghệ thuật nhưng sở hữu gương mặt “ăn hình”.
Những cạm bẫy pháp lý và rủi ro hợp đồng người dùng dễ bỏ qua
Đằng sau sự hấp dẫn của việc cấp phép gương mặt là các rủi ro pháp lý dữ liệu không hề nhỏ. Một số nền tảng bị phản ánh sử dụng hợp đồng thiên về lợi ích của đơn vị vận hành hơn là người dùng. Điều khoản thường phức tạp, dài và khó hiểu, khiến nhiều người chấp nhận trao quyền rộng hơn họ nghĩ. Khi đã ký, khuôn mặt bạn có thể bị dùng trong phạm vi nội dung, thời gian, không gian lớn hơn nhiều so với kỳ vọng, thậm chí khó rút lại.
Những điều khoản về quyền chỉnh sửa, chuyển thể thứ cấp và chuyển nhượng cho bên thứ ba là vùng nguy hiểm. Nếu không giới hạn rõ, gương mặt bạn có thể bị ghép vào nội dung phản cảm, bị gán làm nhân vật phản diện, hoặc xuất hiện trên nền tảng, sản phẩm mà bạn không hề biết. Việc tách bạch giữa quyền sử dụng hình ảnh và quyền huấn luyện mô hình AI cũng đặt ra câu hỏi: liệu dữ liệu khuôn mặt có thực sự không bị dùng vượt phạm vi ban đầu nếu không có cơ chế giám sát độc lập? Khi hợp đồng lỏng lẻo, một khi dữ liệu đã vào hệ thống, bạn gần như mất quyền kiểm soát.
Trẻ vị thành niên, quyền riêng tư và câu hỏi đạo đức còn bỏ ngỏ
Các chuyên gia luật đã bày tỏ lo ngại sâu sắc về quyền riêng tư và tính hợp pháp của sự đồng thuận trong thị trường cấp phép gương mặt, đặc biệt với trẻ vị thành niên. Dù một số nền tảng hiện chưa có hồ sơ người chưa thành niên, việc đã tồn tại nhóm gương mặt trẻ em cho thấy ranh giới này rất mong manh. Khi cha mẹ hoặc người giám hộ thay mặt con ký hợp đồng, câu hỏi đặt ra là: đứa trẻ có hiểu được mình đang trao đi điều gì và hệ quả dài hạn ra sao?
Sự xuất hiện của thị trường cấp phép gương mặt mở ra tiền lệ mới: danh tính khuôn mặt có thể được mua bán, phân mảnh, gắn vào vô số kịch bản ảo. Điều này không chỉ là chuyện kiếm tiền từ hình ảnh, mà còn liên quan đến quyền nhân thân và danh dự trong không gian số. Nếu một đứa trẻ lớn lên và không chấp nhận cách gương mặt mình từng được sử dụng, ai sẽ chịu trách nhiệm? Khi luật chưa theo kịp, câu trả lời không rõ ràng – và đó chính là lý do người trưởng thành cũng phải thận trọng trước khi “bán mặt” cho AI.
