“Bán khuôn mặt AI” là gì và vì sao nó đang thành chiếc bánh vẽ?
“Bán khuôn mặt AI” là trào lưu cá nhân tải ảnh chân dung, dữ liệu khuôn mặt và đôi khi cả giọng nói lên nền tảng trí tuệ nhân tạo để cấp phép sử dụng, với lời hứa sẽ nhận tiền bản quyền khi hình ảnh kỹ thuật số của họ được dùng trong phim ngắn AI, quảng cáo hoặc nội dung thương mại khác, nhưng thực tế nhiều người giao nộp dữ liệu mà không thu được bất kỳ khoản thu nhập nào. Cơn sốt kiếm tiền phim ngắn AI bùng lên cùng làn sóng nội dung tự động: hơn 90% trong tổng số 430.000 bộ phim siêu ngắn ra mắt trong 8 tháng đầu năm đều do AI tạo ra. Các nền tảng trung gian cấp phép gương mặt như NCAIGC, Mirafans, ActID xuất hiện dày đặc, quảng cáo rằng chỉ cần tải ảnh lên là có thể “ngồi không” nhận tiền bản quyền. Người dùng phổ thông được hứa hẹn thu nhập mỗi video, còn diễn viên chuyên nghiệp được vẽ ra viễn cảnh nhận tới hàng chục triệu đồng cho một lần cấp phép. Vấn đề là chiếc bánh lợi nhuận này phần lớn chỉ tồn tại trên poster quảng cáo. Theo các báo cáo điều tra, sau nhiều tháng chờ đợi, đa số người tham gia vẫn chưa nhận được một đồng thù lao nào, dù đã giao nộp đầy đủ dữ liệu khuôn mặt và thông tin cá nhân.
Thực tế phũ phàng: tiền không thấy, quyền hình ảnh cá nhân bay màu
Câu chuyện của những người như Wang Jinlin cho thấy mặt tối của trào lưu bán khuôn mặt AI: dữ liệu đã nộp, hợp đồng đã ký, nhưng thu nhập bằng 0. Nhiều người trẻ Trung Quốc bị cuốn vào lời hứa kiếm tiền phim ngắn AI, tin rằng chỉ cần cấp phép một lần là có thể có dòng tiền thụ động. Nhưng các hãng sản xuất nội dung lại không mặn mà với gương mặt người bình thường, khiến hồ sơ của họ nằm im trên hệ thống, trong khi dữ liệu nhạy cảm vẫn ở đó. Nguy hiểm hơn, việc cấp phép thường đi kèm yêu cầu xác thực danh tính thật, tải nhiều ảnh chân dung, chọn các kịch bản cho phép sử dụng như cảnh phản diện, cảnh chết, cảnh tình cảm. Một khi đã đồng ý, người dùng gần như mất quyền kiểm soát quyền hình ảnh cá nhân: bản sao kỹ thuật số của họ có thể xuất hiện trong vô số ngữ cảnh mà họ không lường trước, từ phim bi kịch đến nội dung gây tranh cãi. Luật bảo vệ thông tin cá nhân có nói đến việc bảo vệ hình ảnh, nhưng khoảng cách giữa quy định và thực thi vẫn là vùng xám mà người tham gia phải tự gánh rủi ro.
Khi bản sao AI biến bạn thành bác sĩ giả, nhà tiên tri thảm họa và người livestream bán hàng
Những trường hợp của diễn viên và người mẫu cho thấy rủi ro không chỉ là không kiếm được tiền, mà là bị biến thành nhân vật của những nội dung họ không bao giờ chấp nhận. Simon Lee đồng ý cấp quyền hình ảnh cho một công ty tiếp thị AI, để rồi bản sao AI của anh xuất hiện trên TikTok và Instagram trong vai bác sĩ phụ khoa, bác sĩ phẫu thuật, quảng bá các phương pháp chăm sóc sức khỏe đáng ngờ. Anh không phải bác sĩ, nhưng lời quảng cáo lại được đặt vào miệng “mình”, và các điều khoản hợp đồng khiến anh không thể yêu cầu gỡ video. Adam Coy nhận tiền khi cấp dữ liệu cho AI, nhưng sau đó bạn bè gửi cho anh những video nơi bản sao của anh tự nhận là bác sĩ phụ khoa, quảng bá thực phẩm bổ sung chưa được chứng minh công dụng cho phụ nữ mang thai và sau sinh, hoặc trở thành “nhà tiên tri, chuyên dự báo thảm họa”. Cảm giác xấu hổ, bất lực và hối hận là cái giá tâm lý mà tiền bản quyền không bù đắp nổi. Đây là minh chứng sống động cho việc bán khuôn mặt AI đồng nghĩa với việc trao đi quyền kiểm soát hình ảnh cá nhân, trong khi không ai đảm bảo bản sao của bạn sẽ không bị dùng cho nội dung độc hại.
Deepfake giả mạo và lừa đảo AI video: khi khuôn mặt bạn trở thành công cụ bán hàng
Nếu những trường hợp trên vẫn còn nằm trong khung hợp đồng, thì lừa đảo AI video cho thấy một cấp độ nguy hiểm khác: khuôn mặt bị đánh cắp và dùng trái phép. Nữ diễn viên Ngô Việt phát hiện một tài khoản video dùng công nghệ AI giả mạo hình ảnh và giọng nói của bà để livestream bán hàng trên nền tảng video, khiến bà phải lên tiếng tố cáo vì cho rằng hành vi này “quá tồi tệ”. Giọng nói giả của bà khẳng định: “Sản phẩm này không phải họ tìm đến tôi, mà là tôi tìm đến họ… Hiệu quả thật sự rất rõ rệt”, khiến người xem tin tưởng và mua hàng. Mẹ một người bạn của Ngô Việt đã mua sản phẩm sau khi xem quảng cáo, với lý do đơn giản: “Ngô Việt bảo tốt thì tôi mua thôi”. Đây là ví dụ điển hình của lừa đảo AI video: deepfake giả mạo khuôn mặt và giọng nói để tạo niềm tin giả, kéo theo doanh số hàng nghìn đơn và doanh thu lớn. Theo cảnh báo của cơ quan quản lý, tội phạm có thể thu thập trái phép ảnh selfie, video, giọng nói từ mạng xã hội rồi dùng AI tạo ảnh đại diện, sao chép giọng nói để phục vụ mục đích thương mại hoặc livestream. Khi công nghệ deepfake ngày càng tinh vi, ngay cả ngôi sao hàng đầu cũng chật vật bảo vệ bản quyền hình ảnh và giọng nói, nói gì đến người dùng bình thường.
Luật pháp chạy theo công nghệ và lời cảnh báo cho người muốn kiếm tiền phim ngắn AI
Trước làn sóng bán khuôn mặt AI và deepfake giả mạo, cơ quan tư pháp bắt đầu phản ứng. Ngày 7/9, Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc ban hành hướng dẫn tư pháp về tranh chấp liên quan AI, trong đó khẳng định việc dùng AI tạo hoặc công khai hình ảnh kỹ thuật số có thể nhận diện một người, hay mô phỏng giọng nói của họ mà không có sự đồng ý, có thể xâm phạm quyền nhân thân. Cùng lúc, cơ quan quản lý thị trường cảnh báo về các đường dây thu thập trái phép dữ liệu hình ảnh, giọng nói để tạo “người kỹ thuật số” phục vụ livestream và quảng cáo. Nhưng luật pháp luôn đi sau công nghệ, và trong khoảng trống đó, người dùng là bên yếu thế nhất. Khi nền tảng hứa hẹn thu nhập cao, rào cản tham gia thấp, tâm lý muốn kiếm tiền nhanh khiến nhiều người bỏ qua câu hỏi quan trọng: dữ liệu của mình sẽ đi đâu, bản sao của mình sẽ làm gì, và mình có thể rút lại hay không. Thực tế cho thấy phần lớn không kiếm được tiền, trong khi rủi ro về quyền hình ảnh cá nhân, deepfake giả mạo và lừa đảo AI video ngày càng lớn. Bài học rõ ràng: trước khi bán khuôn mặt cho AI, hãy coi đó là quyết định pháp lý và đạo đức, không phải một trò chơi kiếm tiền ngắn hạn. Nếu không thể chấp nhận việc khuôn mặt mình xuất hiện ở mọi nơi, mọi vai, tốt nhất đừng bước vào cuộc chơi này.
