Triển lãm khoa học học sinh: khi lớp học không còn bốn bức tường
Triển lãm khoa học học sinh là những sự kiện STEM tương tác, nơi các em được chạm tay vào thí nghiệm, robot và thiết bị công nghệ, biến kiến thức vốn khô khan trong sách vở thành trải nghiệm sống động, giúp các em hiểu sâu hơn về STEM, kết nối khoa học với đời sống và nuôi dưỡng đam mê khám phá lâu dài. Những ngày này, từ Hà Nội đến Tây Ninh, khoa học công nghệ trải nghiệm không còn là khẩu hiệu mà trở thành hoạt động thường xuyên, có tổ chức, có cộng đồng học sinh, sinh viên tham gia đông đảo. Điều đáng nói không phải là số lượng gian hàng hay mô hình trưng bày, mà là sự thay đổi trong tư duy giáo dục khoa học thực tiễn: thay vì dạy để thi, các sự kiện này dạy để làm, để thử, để sai và để tự tìm ra câu trả lời.
Science Tornado: “Revelio - Vết tích” và thói quen đặt câu hỏi
Ở Hà Nội, Science Tornado là một triển lãm khoa học phi lợi nhuận do CLB Society of Open Science của trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam tổ chức thường niên. Bước sang mùa thứ 13 với chủ đề “Revelio - Vết tích”, sự kiện biến khoa học thành hành trình truy tìm dấu hiệu, nơi mỗi thí nghiệm là một “vết tích” để người tham gia tự nối lại câu chuyện khoa học. Triển lãm gồm 9 khu trải nghiệm, trong đó 5 khu thí nghiệm chính Emerald, Atelier, Meridian, Ethereal và Catalyst giúp người tham gia tiếp cận kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học thông qua quan sát và trực tiếp thực hiện thí nghiệm. Đây không chỉ là sân chơi, mà là lời phản biện với kiểu học thuộc lòng: khoa học bắt đầu từ khả năng quan sát, đặt câu hỏi và tìm ý nghĩa sau những hiện tượng nhỏ nhất.
Điểm đáng giá của Science Tornado là cách sự kiện phá vỡ ranh giới giữa “học” và “chơi”. Khu Boardgame với trò chơi tương tác, khu DIY cho phép tự tay làm đồ trang trí và mang sản phẩm về nhà, khu Illusion và Reverie kết hợp ánh sáng, hình ảnh và trải nghiệm nhập vai để đưa người tham gia vào “vũ trụ” khoa học đa sắc màu. Một học sinh lần đầu tham dự chia sẻ cảm giác như bước vào thế giới khác, được nhìn những điều quen thuộc theo cách hoàn toàn mới. Câu chuyện này cho thấy: nếu được thiết kế đúng, sự kiện STEM tương tác không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn khơi gợi thói quen nhìn thấy và đặt câu hỏi trước mọi thứ quanh mình – thói quen cốt lõi của người làm khoa học.
Tây Ninh: khoa học công nghệ trải nghiệm giữa quảng trường
Trong khi Hà Nội có Science Tornado, Tây Ninh lại chọn quảng trường Tô Quyền, phường Tân Ninh làm lớp học ngoài trời với Ngày hội khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2026. Tại đây, hàng loạt gian hàng trưng bày, giới thiệu và trải nghiệm công nghệ thu hút đông đảo học sinh, sinh viên, tạo cơ hội để các em tiếp cận trực tiếp với sản phẩm, giải pháp công nghệ thay vì chỉ tìm hiểu qua sách vở. Những mô hình robot, thiết bị ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giải pháp tự động hóa hay sản phẩm STEM Robotics trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều bạn trẻ. Đây là khoa học công nghệ trải nghiệm đúng nghĩa: không phải mô hình minh họa cho vui, mà là công nghệ đang vận hành ngoài đời, được mang vào không gian học tập mở.
Gian hàng của Công ty Cổ phần Giáo dục Khoa học Công nghệ ICHISKILL với các mô hình robot linh hoạt chuyển động cho phép học sinh trực tiếp quan sát và trải nghiệm. Đại diện doanh nghiệp khẳng định mục tiêu là giúp các em phát triển tư duy, từng bước biến ý tưởng thành sản phẩm có giá trị thực tế. Ở gian hàng Công ty Cổ phần Giáo dục Việt Robot, học sinh làm quen với STEM Robotics, trí tuệ nhân tạo, rèn luyện tư duy logic, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề. Câu nói đáng nhớ của một học sinh THPT Nguyễn Trung Trực: “Nhiều kiến thức chỉ đọc trên sách vở nay được nhìn thấy tận mắt, tự tay làm, nên em hiểu sâu và nhớ lâu hơn”. Đó là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh của giáo dục khoa học thực tiễn.
Chuỗi học tập thực tiễn: từ trải nghiệm đến định hướng nghề nghiệp
Điểm chung của Science Tornado ở Hà Nội và ngày hội khoa học công nghệ ở Tây Ninh là chúng tạo thành chuỗi học tập thực tiễn liên tục cho học sinh, sinh viên. Không chỉ dừng ở việc “cho xem” công nghệ, các sự kiện này buộc người tham gia phải tự tay làm thí nghiệm, thao tác với robot, thiết bị AI, từ đó hiểu sâu hơn về STEM và mối liên hệ giữa kiến thức trên lớp với ứng dụng trong thực tiễn. Với những bạn đang theo học ngành kỹ thuật, công nghệ, trải nghiệm tại ngày hội ở Tây Ninh mở rộng góc nhìn về hướng học tập, nghiên cứu trong tương lai, gợi mở ý tưởng ứng dụng công nghệ vào công việc sau này. Đây không còn là hoạt động ngoại khóa “cho vui”, mà là bước đệm định hướng nghề nghiệp.
Quan trọng hơn, những sự kiện STEM tương tác này đang âm thầm xây dựng thế hệ học sinh quen với cách học chủ động: nhìn, hỏi, thử, sai, sửa. Từ việc tham gia cuộc thi Robotacom, trải nghiệm thiết bị AI đến bước vào các không gian Illusion, Reverie, học sinh, sinh viên được rèn luyện khả năng thích ứng với chuyển đổi số và nhìn thấy khoa học trong mọi khía cạnh đời sống. Đó là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực trẻ không sợ công nghệ, không ngại thử nghiệm, sẵn sàng đổi mới sáng tạo. Nếu nhà trường coi các triển lãm khoa học học sinh là một phần của chương trình, chứ không chỉ là hoạt động phong trào, giáo dục khoa học thực tiễn sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành thói quen học tập lâu dài.
Kết luận: muốn STEM sống động, hãy trả khoa học về tay học sinh
Nhìn từ Science Tornado ở Hà Nội và ngày hội khoa học công nghệ ở Tây Ninh, có thể thấy một điều rõ ràng: khi khoa học được đưa ra khỏi sách vở, đặt vào tay học sinh, STEM lập tức trở nên sống động và có ý nghĩa. Các triển lãm khoa học học sinh, sự kiện STEM tương tác và hoạt động khoa học công nghệ trải nghiệm không chỉ làm đẹp phong trào mà đang thay đổi cách chúng ta dạy và học. Thay vì nhồi kiến thức để thi, chúng tạo ra môi trường để quan sát, đặt câu hỏi, thử nghiệm và gắn khoa học với đời sống, với nghề nghiệp tương lai. Nếu muốn có thế hệ trẻ đủ năng lực cho chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, chúng ta không thể bỏ qua những sân chơi này. Đã đến lúc coi chúng là “phòng thí nghiệm mở” của giáo dục khoa học thực tiễn, nơi học sinh học bằng mắt, bằng tay và bằng chính sự tò mò của mình.
