Long Thành: từ công trình hạ tầng đến hạt nhân kỷ nguyên tăng trưởng mới
Sân bay Long Thành là dự án cảng hàng không quốc tế được Đồng Nai xác định không chỉ là hạ tầng giao thông mới mà là hạt nhân của một hệ sinh thái đô thị, công nghiệp và dịch vụ, có khả năng tái cấu trúc không gian phát triển, kích hoạt các mô hình kinh tế hiện đại và mở ra một kỷ nguyên tăng trưởng mới cho toàn vùng Đông Nam Bộ. Đồng Nai không giấu tham vọng trở thành "đô thị sân bay" theo đúng nghĩa: một thành phố được định hình xoay quanh sân bay Long Thành, với chuỗi không gian kinh tế – xã hội mới bám theo trục hàng không, logistics, công nghệ cao và dịch vụ chất lượng cao. Đây là lựa chọn có tính chiến lược, bởi hoặc Đồng Nai chủ động viết lại câu chuyện phát triển của mình, hoặc sẽ bị hút vào quỹ đạo cạnh tranh gay gắt của các trung tâm hiện hữu như TP.HCM.
Nghị quyết 16-NQ/TW ngày 21-7-2026 đặt mục tiêu thành phố Đồng Nai đến năm 2035 trở thành đô thị theo mô hình đô thị sân bay, đến năm 2045 là trung tâm hàng không hiện đại của khu vực châu Á – Thái Bình Dương và đến năm 2065 thuộc nhóm các đô thị sân bay đa chức năng. Tầm nhìn này cho thấy Long Thành được thiết kế như điểm xuất phát của một quỹ đạo tăng trưởng dài hạn, chứ không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại. Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Hoàng khẳng định hệ sinh thái Cảng hàng không quốc tế Long Thành, cùng các không gian mới như khu thương mại tự do, khu công nghệ số và đô thị sân bay, "có thể trở thành hạt nhân mở ra một giai đoạn tăng trưởng mới cho địa phương". Câu hỏi không còn là có nên đi theo mô hình đô thị sân bay hay không, mà là Đồng Nai sẽ triển khai nhanh đến mức nào để biến lợi thế sân bay thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Hệ sinh thái giao thông đa phương thức: nền tảng cho các không gian kinh tế mới
Nếu coi sân bay Long Thành là "động cơ" tăng trưởng, thì hệ sinh thái giao thông đa phương thức chính là hộp số truyền lực cho toàn bộ cấu trúc phát triển Đồng Nai. Quan điểm quy hoạch hiện nay là lấy sân bay Long Thành làm trung tâm, tích hợp đồng bộ đường sắt, đường cao tốc, cảng biển, logistics, khu công nghiệp, khu đô thị và các công trình thương mại, văn phòng – dịch vụ trong một cấu trúc liên hoàn. Đây là bước đi đúng, bởi một cảng hàng không quốc tế chỉ phát huy hết sức mạnh khi gắn chặt với mạng lưới vận tải hàng hóa và hành khách trên bộ, đường sắt và đường thủy, thay vì trở thành một "ốc đảo" hạ tầng. Đồng Nai đã định hướng phát triển mạng lưới giao thông đa phương thức để mở rộng không gian phát triển, tăng liên kết vùng và tạo thêm động lực tăng trưởng mới.
Trong cấu hình đó, các không gian kinh tế mới như khu thương mại tự do và khu công nghệ số không thể hoạt động hiệu quả nếu tách rời khỏi hệ sinh thái giao thông. Việc ưu tiên hoàn thiện hạ tầng kết nối liên vùng – gồm đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị nối TP.HCM – Long Thành và hệ thống giao thông thủy – được xem là nhiệm vụ phải "đi trước một bước" để bảo đảm tính kết nối thông suốt giữa sân bay với các trung tâm kinh tế, cảng biển Cái Mép – Thị Vải, cảng Sài Gòn và toàn vùng Đông Nam Bộ. Ở góc độ chiến lược, Đồng Nai đang đúng khi không chỉ xây sân bay mà còn xây một mạng lưới vận hành quanh nó. Nhưng thách thức sẽ nằm ở khả năng điều phối đầu tư công – tư, tránh tình trạng hạ tầng giao thông bị phân mảnh, chậm tiến độ, khiến cả hệ sinh thái quanh Long Thành hụt hơi ngay từ vạch xuất phát.
Khu thương mại tự do và khu công nghệ số: hai "đòn bẩy" tái cấu trúc kinh tế
Điểm đáng chú ý trong cách Đồng Nai tiếp cận phát triển quanh sân bay Long Thành là không dừng lại ở mở rộng khu công nghiệp truyền thống, mà đặt trọng tâm vào các mô hình giá trị gia tăng cao như khu thương mại tự do và khu công nghệ số tập trung. Đây là một sự dịch chuyển tư duy quan trọng: thay vì chỉ khai thác lợi thế đất đai và lao động giá rẻ, tỉnh đang nhắm tới việc trở thành trung tâm giao thương, dịch vụ hậu cần hàng không (MRO), logistics, tài chính và đổi mới sáng tạo gắn với sân bay. Khu thương mại tự do cạnh sân bay, nếu có cơ chế thể chế đủ cởi mở, có thể trở thành điểm đến của các nhà đầu tư chiến lược toàn cầu, nơi hàng hóa, dịch vụ và dữ liệu được lưu chuyển với chi phí giao dịch thấp hơn nhiều so với các khu vực không có lợi thế hàng không.
Với khu công nghệ số, Đồng Nai đang hướng tới các ngành kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh và công nghệ cao. Điều này phù hợp với yêu cầu tái cấu trúc kinh tế theo hướng giảm phụ thuộc vào công nghiệp gia công, tăng tỷ trọng ngành sử dụng chất xám và công nghệ. Tuy nhiên, để những không gian này không trở thành "khu công nghệ trên giấy", thành phố phải đi song song hai việc: xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù cho mô hình đô thị sân bay và khu thương mại tự do; đồng thời đầu tư mạnh vào nguồn nhân lực và hạ tầng số – từ đào tạo chuyên ngành hàng không, logistics, quản trị đô thị thông minh đến mạng lưới nghiên cứu và phát triển (R&D). Lợi thế sân bay chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ là khả năng tạo ra hệ sinh thái doanh nghiệp và nhân lực sẵn sàng khai thác lợi thế đó.
Quy hoạch đô thị sân bay tích hợp: bài kiểm tra về phát triển bền vững
Đồng Nai lựa chọn cách tiếp cận quy hoạch mang tính tích hợp, dài hạn khi chuẩn bị lập Quy hoạch tổng thể thành phố tầm nhìn 100 năm, lấy sân bay Long Thành làm hạt nhân trung tâm và định hình cấu trúc không gian theo mô hình đô thị sân bay (Aerotropolis). Quy hoạch này không ấn định cứng nhắc từng lô đất, mà nhấn mạnh tính thích ứng linh hoạt (Adaptive Planning), có khả năng điều chỉnh theo thay đổi công nghệ, biến đổi khí hậu và xu hướng kinh tế toàn cầu. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: một đô thị sân bay nếu chỉ tối đa hóa mật độ xây dựng và luồng giao thông mà bỏ qua yếu tố sinh thái, sẽ sớm đối mặt với khủng hoảng môi trường và chất lượng sống. Việc phân vùng chức năng rõ ràng – vùng lõi hàng không, vùng phụ trợ logistics, vùng công nghệ cao, đô thị sinh thái – là nền tảng để cân bằng tăng trưởng với bền vững.
Luật Phát triển đô thị cho phép trên địa bàn thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể tích hợp thay thế quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung, giúp nâng cao tính đồng bộ và rút ngắn thời gian, thủ tục hành chính. Đây vừa là cơ hội, vừa là trách nhiệm: Đồng Nai có thêm không gian thể chế để thiết kế một đô thị sân bay đa chức năng có bản sắc riêng, nhưng cũng phải tránh sa vào tư duy "quy hoạch càng chi tiết càng tốt" mà bỏ qua tính thích ứng. Trong bối cảnh Trung ương đã ban hành chủ trương, kết luận về kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, tài chính quốc gia, vay và trả nợ công, đầu tư công giai đoạn 2026–2030, Đồng Nai đã khẩn trương cụ thể hóa thành các chương trình, kế hoạch và nhiệm vụ cụ thể để bảo đảm triển khai đồng bộ trên địa bàn. Vấn đề là liệu quá trình thực thi có giữ được tinh thần tích hợp, hay sẽ bị kéo lùi bởi thói quen quản lý theo ngành dọc và chia cắt không gian?
Động lực mới cho Đông Nam Bộ và bài toán thực thi của Đồng Nai
Sân bay Long Thành, nếu được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển, không chỉ là cú hích cho riêng Đồng Nai mà còn là động lực kinh tế mới cho cả vùng Đông Nam Bộ. Hạ tầng giao thông được xác định phải đi trước một bước để bảo đảm kết nối thông suốt giữa sân bay với các trung tâm kinh tế, hệ thống cảng biển và các đô thị như TP.HCM, Biên Hòa, Nhơn Trạch. Đồng Nai đang tập trung triển khai các công trình giao thông chiến lược, tăng cường kết nối với TP.HCM, các trung tâm kinh tế trong vùng và quốc tế, đồng thời định hướng phát triển khu vực phía Nam Đồng Nai thành trung tâm kinh tế mới của vùng. Nếu làm tốt, Long Thành có thể trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi đô thị – công nghiệp – dịch vụ của toàn vùng, giảm áp lực quá tải cho TP.HCM và tạo ra cấu trúc phát triển cân bằng hơn.
Vấn đề còn lại là năng lực thực thi. GRDP của thành phố Đồng Nai 9 tháng đầu năm tăng 10,01%, trong đó khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 12,14%, đóng góp tới 65,82% mức tăng GRDP. Con số này cho thấy nền tảng công nghiệp hiện tại đủ mạnh để đỡ một giai đoạn chuyển đổi, nhưng để bước sang mô hình đô thị sân bay đa chức năng, thành phố phải tiếp tục chuyển mục tiêu tăng trưởng thành nhiệm vụ cụ thể, gắn với trách nhiệm người đứng đầu và tăng kỷ luật thi hành. Câu kết hợp lý cho chiến lược Long Thành là: nếu Đồng Nai dám đi nhanh hơn trong cải cách thể chế, quy hoạch tích hợp và đầu tư hạ tầng giao thông đa phương thức, sân bay Long Thành sẽ không dừng lại ở vai trò cửa ngõ hàng không, mà trở thành "bộ não" tổ chức lại không gian kinh tế của cả vùng Đông Nam Bộ.
