Biện pháp cưỡng chế mới: mạnh tay nhưng phải trúng đích
Cưỡng chế vi phạm hành chính bằng cách ngừng cung cấp điện, nước, dịch vụ internet, viễn thông là các biện pháp cưỡng chế mới đang được đề xuất trong quá trình sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính, nhằm tăng hiệu lực thi hành các quyết định xử phạt, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu rất cao về việc giới hạn phạm vi áp dụng và bảo vệ người thứ ba không vi phạm khỏi bị ảnh hưởng ngoài ý muốn. Tư tưởng trung tâm của lần sửa luật này không chỉ là “tăng lực” cho quyền cưỡng chế vi phạm hành chính, mà còn là kiểm soát cách quyền lực ấy đi vào đời sống. Ngày 29/9, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, các đại biểu đã bàn sâu về dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) cùng nhiều đạo luật khác. Ngay lập tức, đề xuất cắt điện, nước, internet, viễn thông đã gây tranh luận bởi nó chạm tới những dịch vụ thiết yếu gắn với sinh hoạt, an toàn và hoạt động sản xuất – kinh doanh của người dân, doanh nghiệp. Nếu được thiết kế cẩn trọng, đây có thể là biện pháp cưỡng chế vi phạm hành chính hiệu quả; nhưng nếu thiếu giới hạn, nó sẽ biến người vô can thành nạn nhân.
Từ cắt điện nước internet đến niêm phong, tạm hoãn xuất cảnh: biện pháp mạnh phải đi cùng hàng rào pháp lý
Dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) đang bổ sung một nhóm biện pháp cưỡng chế mới tại Điều 74, bao gồm ngừng cung cấp điện, nước, dịch vụ internet, viễn thông; niêm phong địa điểm; tạm hoãn xuất cảnh. Rõ ràng, đó là những công cụ rất mạnh nếu so với hệ thống biện pháp cưỡng chế vi phạm hành chính hiện hành, vốn nhiều lần “bó tay” trước tình trạng có quyết định xử phạt nhưng không thi hành được. Thực tế cho thấy không ít công trình bị yêu cầu dừng để khắc phục sai phạm nhưng vẫn tiếp tục thi công, nhiều cơ sở đã bị đình chỉ nhưng vẫn mở cửa hoạt động. Khi đối tượng vi phạm xem quyết định xử phạt như một loại chi phí có thể “chịu đựng được”, cưỡng chế bằng giấy tờ trở nên mất tác dụng. Trong bối cảnh đó, cắt điện nước internet hay niêm phong địa điểm là lời cảnh báo rằng Nhà nước đủ công cụ để buộc chấp hành. Tuy nhiên, Quốc hội đã rất đúng khi nhấn mạnh: biện pháp càng mạnh, luật càng phải rõ ràng về điều kiện áp dụng, phạm vi, thẩm quyền và cơ chế kiểm soát, nếu không quyền cưỡng chế sẽ đi quá giới hạn cần thiết của nhà nước pháp quyền.
Bảo vệ người thứ ba: ranh giới đỏ của mọi biện pháp cưỡng chế
Điểm đáng chú ý nhất trong các ý kiến của đại biểu Quốc hội là yêu cầu luật phải bảo vệ người thứ ba không vi phạm. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP. Hải Phòng) phân tích: việc ngừng cung cấp điện, nước tại một địa điểm có thể ảnh hưởng đến người thuê cùng tòa nhà hoặc những người cùng sử dụng hạ tầng mà không liên quan đến vi phạm; ngừng dịch vụ viễn thông, internet có thể làm gián đoạn giao dịch, học tập và hoạt động kinh doanh của nhiều chủ thể khác. Một phát biểu cần được ghi nhớ: “Không thể vì buộc một cá nhân, tổ chức chấp hành quyết định mà để những người không liên quan cùng chịu hậu quả”. Chính vì vậy, luật phải trả lời được ít nhất hai câu hỏi cho mỗi biện pháp cưỡng chế vi phạm hành chính: biện pháp đó có thực sự giúp thi hành quyết định xử phạt hay không, và ai sẽ phải gánh chịu tác động của nó. Không đủ đáp án rõ ràng, cắt điện nước internet dễ biến thành hình thức trừng phạt tập thể – điều đi ngược với mọi nguyên tắc cơ bản của pháp luật hiện đại. Hàng rào bảo vệ người thứ ba phải được viết thành điều khoản cụ thể, chứ không chỉ dừng ở các khẩu hiệu về nhân văn.
Khoanh vùng, giới hạn, trách nhiệm: cách để biện pháp mạnh không trở thành biện pháp mù
Nếu thừa nhận cắt điện nước internet là biện pháp cưỡng chế mới cần thiết, thì cũng phải chấp nhận rằng luật phải cực kỳ chi tiết ở tầng kỹ thuật áp dụng. Các đại biểu đã gợi mở khá rõ: cần xác định loại nghĩa vụ nào được dùng từng biện pháp cưỡng chế; điều kiện chứng minh rằng biện pháp ít ảnh hưởng hơn không đạt hiệu quả; phạm vi, thời hạn áp dụng; người có thẩm quyền quyết định; trách nhiệm thông báo; quyền yêu cầu dừng biện pháp và cách khôi phục quyền lợi khi áp dụng sai. Trong trường hợp cắt điện, nước, dự thảo hiện nay cho phép ngừng cung cấp đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ để cưỡng chế thi hành quyết định tước quyền sử dụng giấy phép, tạm đình chỉ hoạt động hoặc buộc khắc phục hậu quả. Nhưng thực tế, điện nước là dịch vụ được cấp trên cơ sở hợp đồng giữa đơn vị cung cấp và khách hàng. Khi cơ quan hành chính yêu cầu ngừng cung cấp để cưỡng chế một vi phạm khác, quyết định ấy đồng thời tác động đến một quan hệ hợp đồng đang tồn tại. Vì vậy, luật phải quy định rõ trường hợp nào được cắt, ai có quyền yêu cầu, phạm vi đến đâu và trách nhiệm bồi hoàn thế nào khi gây thiệt hại cho người không vi phạm. Cắt điện nước internet đúng chỗ sẽ khiến quyết định xử phạt được chấp hành; cắt tràn lan lại biến người vô can thành người trả giá thay.
Mức phạt tiền và thông báo điện tử: chế tài phải đủ răn đe, thủ tục phải tôn trọng quyền
Bên cạnh biện pháp cưỡng chế mới, Quốc hội cũng bàn về mức phạt tiền tối đa và cách áp dụng để bảo đảm tính răn đe thực sự. Dự thảo luật tăng mức phạt tối đa lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và 3 tỷ đồng đối với tổ chức. Đại biểu Hà Thị Anh Thư (Đoàn Quảng Ngãi) cảnh báo: với các doanh nghiệp lớn hoặc vụ việc mang lại lợi ích kinh tế rất lớn, mức trần cố định có thể vẫn thấp hơn khoản lợi thu được từ vi phạm, khiến tiền phạt bị biến thành một khoản chi phí được tính trước trong hoạt động kinh doanh. Vì vậy, bà đề nghị với nhóm vi phạm có động cơ kinh tế, cần nghiên cứu quy định mức phạt theo tỷ lệ doanh thu liên quan trực tiếp đến hành vi, hoặc theo nhiều lần khoản thu lợi bất hợp pháp, đồng thời thu hồi lợi ích bất hợp pháp và buộc khắc phục hậu quả. Ở chiều khác, xử phạt điện tử cũng được nhắc tới như một phần của luật xử lý vi phạm hành chính hiện đại. Công nghệ có thể ghi nhận hành vi vi phạm ngay khi xảy ra, nhưng đã có trường hợp người dân nhận thông báo sau một thời gian dài, khiến việc tìm lại chứng cứ và thực hiện quyền giải trình trở nên khó khăn. Do đó, nếu nhà nước phát hiện vi phạm bằng công nghệ nhanh hơn, người dân phải càng sớm được biết và được thực hiện quyền giải trình, tiếp cận chứng cứ, khiếu nại hợp pháp trên môi trường điện tử. Một hệ thống chế tài hợp lý là hệ thống vừa đủ mạnh để buộc tuân thủ, vừa đủ minh bạch để người bị xử lý không bị tước mất cơ hội bảo vệ mình.
