Mở rộng nguồn hiến, nhưng không đánh đổi quyền của trẻ
Hiến mô, tạng ở trẻ em là việc lấy mô có khả năng tái sinh khi trẻ còn sống trong những trường hợp giới hạn, hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời theo các điều kiện pháp lý và y khoa nghiêm ngặt. Dự thảo luật hiến tạng sửa đổi đang gây tranh luận vì đề xuất mở rộng đối tượng dưới 18 tuổi được đăng ký hiến sau khi chết và cho phép hiến một số mô tái sinh khi còn sống. Tại họp báo ngày 27/10, Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh an toàn và quyền lợi của trẻ phải được đặt lên hàng đầu. Đây là điểm xuất phát đúng: cơ hội cứu người không thể biến trẻ thành phương tiện để giải quyết tình trạng thiếu nguồn hiến.
Nhu cầu điều trị khiến câu chuyện không thể gác lại. Theo số liệu Bộ Y tế được công bố, mỗi năm có khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận ở trẻ em cần được đáp ứng; trong nhóm trẻ đang chờ ghép, 25 em có thể tử vong trong 3–5 tháng nếu không được ghép kịp thời. Nguồn hiến phù hợp có thể cứu sống bệnh nhi, đồng thời giảm nguy cơ sức khỏe cho người thân phải hiến tạng khi còn sống. Nhưng tính cấp bách không phải lý do để hạ thấp hàng rào bảo vệ. Chính vì lợi ích tiềm năng lớn, quy trình đồng thuận và giám sát càng phải đủ độc lập để trẻ không bị cuốn vào quyết định của người lớn.
Hiến mô tái sinh khi sống không đồng nghĩa hiến cơ quan
Ranh giới quan trọng nhất của dự thảo là giữa hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến sau khi qua đời. Mô tái sinh là mô cơ thể có thể tiếp tục sản sinh hoặc phục hồi sau khi lấy; ví dụ được nêu là tế bào gốc tạo máu từ tủy xương hoặc máu ngoại vi. Dự thảo chỉ mở ngoại lệ cho trẻ hiến loại mô này để điều trị người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Theo đề xuất hiện được nêu, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Bộ Y tế đang nghiên cứu thu hẹp thêm phạm vi người nhận, theo hướng chỉ cho phép hiến cho anh, chị, em ruột.
Đây không phải cánh cửa cho phép trẻ sống hiến thận, gan hay cơ quan lành khác. Dự thảo cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống. Cấm đoán rõ ràng là cần thiết vì lấy cơ quan không tái sinh đặt trẻ trước rủi ro lâu dài mà không thể coi nhẹ, kể cả khi người nhận là người thân. Với hiến mô tái sinh, giới hạn người nhận và yêu cầu không có người trưởng thành phù hợp giúp ngăn ngoại lệ trở thành lựa chọn tiện lợi cho gia đình hoặc bệnh viện. Tuy nhiên, các điều kiện này chỉ có ý nghĩa nếu được kiểm tra thực chất, không phải hoàn tất bằng vài chữ ký.
Hiến sau khi qua đời cần tách khỏi quyết định của gia đình
Hiến sau khi qua đời có bản chất khác: không phải lấy mô từ cơ thể trẻ đang sống, nhưng vẫn đòi hỏi tiêu chuẩn nghiêm ngặt về xác định tử vong và nguyện vọng hiến. Dự thảo đặt điều kiện trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng trước khi qua đời, có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và việc lấy chỉ được tiến hành sau khi hội đồng chuyên môn độc lập kết luận chết não hoặc chết tuần hoàn. Những điều kiện ấy tạo một lớp bảo vệ quan trọng, nhưng nguyện vọng của trẻ và chữ ký của người đại diện không nên được hiểu là đủ để khép lại việc xem xét.
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu đề nghị có người thứ ba độc lập chứng kiến, cơ quan bảo vệ trẻ em giám sát và ghi nhận quyền từ chối hiến của trẻ. Đề xuất này đáng được cân nhắc vì trẻ có thể chịu sức ép từ hoàn cảnh gia đình, tâm lý của cha mẹ hoặc mong muốn cứu người thân. Đồng thuận chỉ có giá trị khi trẻ được nghe giải thích phù hợp với tuổi và khả năng nhận thức, có cơ hội bày tỏ ý kiến riêng, không bị dẫn dắt. Nếu nguyện vọng của trẻ mâu thuẫn với lợi ích hoặc quyết định của người đại diện, luật cần chỉ rõ cách xử lý theo lợi ích tốt nhất của trẻ, thay vì mặc nhiên để người lớn quyết định.
Quyền nói không phải được bảo đảm đến phút cuối
Với hiến mô khi còn sống, dự thảo yêu cầu trẻ đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ. Đây là nền tảng, nhưng đồng ý một lần không thể trở thành cam kết không thể rút lại. Trẻ cần được trao quyền từ chối hoặc rút sự đồng ý trước khi lấy mô mà không phải chịu bất lợi; mọi phản đối, ở bất kỳ thời điểm nào, phải được tôn trọng và ghi nhận. Tư vấn cũng nên diễn ra riêng với trẻ, không chỉ trước mặt người thân, để nhân viên y tế có thể nhận ra áp lực hoặc nỗi sợ mà trẻ không dám bộc lộ.
Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị bổ sung đánh giá độc lập của Hội đồng Y khoa trong quá trình thực hiện chính sách. Cần biến đề xuất đó thành quy trình rõ ràng: đánh giá sức khỏe và mức độ hiểu biết của trẻ; xác minh không có người trưởng thành phù hợp trong trường hợp hiến mô tái sinh; ghi nhận nguyện vọng riêng; và cho phép trẻ đổi ý đến trước thời điểm lấy mô. Dự thảo chỉ đáng ủng hộ nếu những bảo đảm ấy có thể kiểm chứng, có người chịu trách nhiệm giám sát và có cách xử lý khi quyền của trẻ bị xâm phạm. Cứu người là mục tiêu nhân văn; bảo vệ trẻ khỏi cưỡng ép mới là điều kiện để mục tiêu ấy chính đáng.
