Biến đổi khí hậu đang viết lại bản đồ hiểm họa trên dãy Himalaya
Biến đổi khí hậu trong bối cảnh dãy Himalaya là quá trình Trái đất ấm lên làm tăng nhiệt độ không khí, nâng cao độ cao đường không độ, tăng tốc tan băng, làm suy yếu sông băng, băng vĩnh cửu và cấu trúc sườn núi, từ đó gia tăng nguy cơ sông băng sụp đổ, lũ quét, bùn đá và các thảm họa tự nhiên liên hoàn có sức tàn phá lớn đối với cộng đồng miền núi. Hậu quả ở biên giới Nepal – Trung Quốc cuối tháng 8 cho thấy đây không còn là kịch bản xa xôi mà là thực tế đang bùng nổ ngay hôm nay.
Nhóm hơn 20 chuyên gia khoa học quốc tế kết luận thảm họa xuất phát từ chuỗi yếu tố địa chất, băng tuyết và thời tiết cùng tác động, trong đó biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ. Việc gọi lũ quét Nepal là “thiên tai bất ngờ” chỉ giúp chúng ta đổ lỗi cho tự nhiên, thay vì đối diện với dấu vân tay rất rõ của khí hậu nóng lên do con người gây ra trên dãy Himalaya. Khi nền nhiệt trung bình khu vực đã tăng khoảng 2°C, cao hơn đáng kể so với mức tăng toàn cầu, điều bất thường cần giải thích không phải là vì sao thảm họa xảy ra, mà là vì sao chúng ta vẫn chưa thay đổi cách chuẩn bị cho nó.
Cơ chế khoa học của cú sụp đổ sông băng Langtang Lirung
Theo các nhà nghiên cứu, ngày 26/8 một khối đá và băng khổng lồ rộng hơn 600 mét đã tách khỏi sườn núi Langtang Lirung và lao xuống từ độ cao 2.100 mét xuống dòng sông phía dưới, giải phóng năng lượng tương đương một trận động đất khoảng 5,2 độ. Từ góc nhìn khoa học, đây không chỉ là một vụ sông băng sụp đổ, mà là cú “đứt gãy” cuối cùng trong một hệ thống đã suy yếu từ lâu. Sông băng Langtang-Lirung đã mỏng đi và thu hẹp đáng kể trong các thập kỷ gần đây, đặc biệt sau năm 2010, khiến sườn núi mất đi lớp “đỡ” bằng băng vốn giúp ổn định cấu trúc.
Khi khối đá – băng lao xuống, ma sát làm tan băng gần như ngay lập tức, tạo dòng nước khổng lồ cuốn theo trầm tích và vật liệu đất đá. Các nhà khoa học cho rằng dòng lũ còn va chạm với những khối băng bị chôn vùi dưới đáy thung lũng, tiếp tục gia tăng quy mô và sức mạnh. Trong vài phút, thung lũng biến thành một dòng bùn đá siêu tốc, phá hủy thị trấn, đường sá, cầu cống và cướp đi sinh mạng ít nhất 1.300 người, hơn 5.000 người mất tích. Gọi đó là “thảm họa chưa từng có” trên dãy Himalaya không phải để bi kịch hóa, mà để nhấn mạnh rằng khoa học cảnh báo nhưng chúng ta vẫn phản ứng quá chậm.
Từ động đất 2015 tới đường không độ tăng 100m mỗi thập kỷ
Thảm họa tự nhiên này không bùng nổ trong khoảng trống. Một trong những yếu tố nền mà nhóm chuyên gia khoa học chỉ ra là trận động đất mạnh 7,8 độ tại Nepal hồi tháng 4/2015, vốn đã gây nhiều vụ sạt lở đá và băng, làm suy yếu sườn dốc ở phía nam Langtang Lirung. Từ đó, tỷ lệ sạt lở trong khu vực được cho là gia tăng. Cộng đồng sống dưới chân núi đã ngồi trên một “quả bom treo lơ lửng” suốt hơn một thập kỷ, trong khi biến đổi khí hậu âm thầm tháo dần từng chốt an toàn.
Theo phân tích khí hậu, “đường không độ” – độ cao mà nhiệt độ khí quyển đạt 0°C – đang tăng khoảng 100 mét mỗi thập kỷ tại Himalaya. Điều đó có nghĩa là vùng từng đủ lạnh để giữ băng vĩnh cửu nay thường xuyên ở trên 0°C. Lớp băng – đá – đất vốn đóng vai trò như keo gắn, giữ các khối đá trên sườn núi, đang bị tan rã. Khi băng vĩnh cửu tan, nước thấm sâu vào khe nứt, làm giảm độ bền của đá và đẩy dốc núi tới ngưỡng mất ổn định. Đây không phải biến đổi tức thời, mà là sự tích lũy nguy cơ qua nhiều năm nóng lên, để rồi một ngày bùng nổ thành lũ quét Nepal dữ dội.
Thời tiết cực đoan và giới hạn của hệ thống cảnh báo sớm
Điều kiện thời tiết trong năm qua đóng vai trò như mồi lửa châm ngòi. Khu vực từng ghi nhận lượng tuyết rơi đặc biệt lớn vào tháng 10 và đầu tháng 11, sau đó tháng 7 và 8 lại là những tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại địa phương, làm gia tăng lượng băng tuyết tan chảy. Các mô hình khí hậu cho thấy nhiệt độ hai tháng này hiện cao hơn khoảng 1,5°C so với kịch bản không có tác động của biến đổi khí hậu. Nói cách khác, khí hậu nóng lên đã đẩy toàn bộ hệ thống tới sát ngưỡng chịu đựng, khiến một đợt nóng hoặc mưa tuyết bất thường cũng đủ kích hoạt sạt lở nghiêm trọng.
Thế nhưng, hệ thống cảnh báo sớm vẫn được thiết kế chủ yếu để đối phó với lũ do mưa lớn kéo dài, chứ không phải các dòng lũ bùn đá siêu nhanh hình thành chỉ trong vài phút sau cú sập sông băng. Các chuyên gia cảnh báo những hệ thống hiện nay có thể không đủ thời gian cảnh báo cho sự kiện đột ngột và tốc độ như vậy. Chúng ta đang dùng công cụ của thế kỷ trước để đối mặt với kiểu rủi ro của thế kỷ khí hậu nóng lên. Nếu cơ sở dữ liệu quan trắc trên địa hình hiểm trở ở Himalaya còn thiếu, thì khoảng trống an toàn cho cộng đồng miền núi còn lớn hơn nhiều so với chúng ta muốn thừa nhận.
Từ biên giới Nepal nhìn lại trách nhiệm toàn cầu với khí hậu
Biến đổi khí hậu không trực tiếp “ra lệnh” cho sông băng sụp đổ, nhưng nó tạo ra mọi điều kiện dễ tổn thương nhất cho điều đó xảy ra. Giáo sư khí hậu Friederike Otto nhấn mạnh biến đổi khí hậu do con người gây ra đã góp phần tạo ra những điều kiện thuận lợi cho thảm họa. Khi nhiệt độ trung bình năm ở khu vực đã tăng khoảng 2°C, đường không độ dâng 100 mét mỗi thập kỷ và sông băng thu hẹp nhanh chóng, việc tiếp tục xem đây là chuỗi sự kiện “bất khả kháng” là một sự chối bỏ trách nhiệm.
Lũ quét Nepal là lời nhắc nhở rằng các đỉnh núi băng giá xa xôi vẫn nằm trong quỹ đạo khí thải mà mọi quốc gia đang góp phần vẽ ra. Câu hỏi không còn là liệu những thảm họa tự nhiên kiểu này có lặp lại, mà là khi nào và chúng ta chuẩn bị ra sao với dữ liệu khoa học đã có trên bàn. Nếu thế giới tiếp tục chậm cắt giảm phát thải và không đầu tư đúng mức cho cảnh báo sớm ở vùng núi cao, thì những thung lũng hẹp tại Himalaya sẽ còn nhiều lần gánh hậu quả của một hệ thống khí hậu đã bị con người đẩy tới giới hạn.
