Từ luống rau đến vị thuốc: đã đến lúc nhìn lại những cây quen thuộc
Những loại cây dân dã như rau thì là, kinh giới, gừng, phèn đen hay hoa hồng là nhóm thực vật vừa làm gia vị, vừa làm đẹp không gian, đồng thời cung cấp các hợp chất sinh học có lợi cho tiêu hóa, miễn dịch, tim mạch, tinh thần và làn da, nhưng thường bị xem nhẹ và sử dụng ở mức tối thiểu so với tiềm năng dược liệu mà chúng có thể mang lại. Trong bối cảnh người Việt thích tìm đến thuốc Tây khi ốm đau, việc bỏ qua kho dược liệu quanh nhà là một lãng phí. Nếu nhìn chúng đúng như những trợ thủ sức khỏe, chúng ta có thể thay đổi cách ăn, cách trồng và cách tự chăm sóc cơ thể theo hướng an toàn và gần gũi hơn.
Rau thì là: “vị thuốc xanh” cho giai đoạn giao mùa
Nhắc đến rau thì là, đa số người Việt chỉ nghĩ đến nồi cá kho hay chả hải sản thơm phức. Nhưng nếu coi thì là “chỉ là rau gia vị” thì đúng là bỏ qua phần giá trị lớn nhất của nó. Dưới góc nhìn y học cổ truyền, thì là có vị cay, hơi đắng, tính ấm, không độc, dùng để bổ thận, mạnh tỳ, tiêu chướng và kích thích bài tiết nước tiểu, hỗ trợ giảm đau do viêm thận, viêm bàng quang, sỏi thận. Quan trọng hơn, rau thì là chứa nhiều vitamin A, C và flavonoid như quercetin, nhóm chất chống oxy hóa, kháng viêm, hỗ trợ chống ung thư và làm dịu hệ thần kinh, nhờ đó nâng cao sức đề kháng và cải thiện giấc ngủ.
Với thời tiết giao mùa dễ cảm lạnh, rau thì là lợi ích rõ nhất khi được dùng đều trong bữa cơm gia đình. Lương y Bùi Đắc Sáng khuyên người dân nên tăng dùng rau thì là giai đoạn giao mùa để hỗ trợ chống ho, giải cảm và nâng sức đề kháng. Thay vì chỉ rắc một vài cọng cho có mùi, ta có thể chủ động nấu canh thì là, hãm hạt thì là uống buổi tối để hỗ trợ giấc ngủ, hoặc dùng nhiều hơn trong các món cá. Cách sử dụng không cầu kỳ, chi phí gần như bằng không nếu tự trồng, nhưng đem lại lớp bảo vệ mềm mại cho cơ thể trong những ngày thời tiết thay đổi thất thường.
Kinh giới và gừng: bộ đôi gia vị – dược liệu nên có trong mọi căn bếp
Rau kinh giới là ví dụ điển hình cho việc một cây thuốc bị “ẩn danh” dưới nhãn rau thơm. Đây là thảo mộc thuộc họ Hoa môi, vừa là rau gia vị, vừa là cây thuốc đã được con người dùng hàng ngàn năm. Kinh giới dược liệu nổi bật nhờ giàu chất chống oxy hóa như carvacrol, thymol giúp chống lại tổn thương do gốc tự do, giảm nguy cơ bệnh mạn tính như tim mạch, ung thư. Tinh dầu kinh giới có khả năng chống viêm mạnh, được xem là “vị thuốc” tự nhiên hỗ trợ giảm đau, sưng, hữu ích cho người viêm khớp, đau cơ. Bên cạnh đó, hàm lượng kali và các hợp chất chống oxy hóa còn giúp điều hòa huyết áp, giảm cholesterol xấu, bảo vệ tim mạch và hỗ trợ kiểm soát cân nặng nhờ nhiều chất xơ.
Đặt cạnh kinh giới, gừng là ngôi sao quen mặt đến mức nhiều gia đình dùng mỗi ngày mà quên mất chiều sâu dược tính của nó. Gừng tươi chứa hợp chất hoạt tính gingerol có tác dụng làm dịu cảm giác buồn nôn và chống viêm, nên xứng đáng xuất hiện trong mọi căn bếp như một trợ thủ sức khỏe. Trà gừng thường được các gia đình Việt dùng trong ngày mưa, lúc trời se lạnh hay mùa đông ở miền Bắc để làm ấm cơ thể, tạo cảm giác dễ chịu và phong phú chế độ ăn. Tự trồng một chậu gừng nhỏ vừa không cần sân vườn rộng, vừa cho nguồn gia vị tươi, sạch, có thể thu hoạch dần, thêm mảng xanh cho không gian sống và giảm lãng phí thực phẩm. Tuy nhiên, dù gừng chữa bệnh ở mức hỗ trợ đáng kể, nó vẫn không thể thay thế thuốc hoặc phương pháp điều trị y khoa khi cần.
Phèn đen: cây mọc hoang có tiềm năng hỗ trợ đường huyết và kháng khuẩn
Trong số những cây mọc hoang bị bỏ qua, phèn đen là cái tên hiếm hoi bắt đầu được khoa học chú ý. Đây là cây bụi thường gặp ở hàng rào, bờ bụi, ven đường, với quả chín chuyển màu tím đen đặc trưng. Lá, vỏ và rễ phèn đen có vị chát rõ do chứa nhiều tannin, từng được dân gian dùng tạo màu hoặc làm mực. Quan trọng hơn, trong kinh nghiệm dân gian Việt, rễ và lá phèn đen được dùng theo hướng thu liễm, tiêu viêm, thanh nhiệt, thường gặp trong các bài thuốc hỗ trợ tiêu chảy, lỵ, viêm ruột, mụn nhọt và dùng ngoài cho tổn thương da.
Điều thú vị là kinh nghiệm ấy đang được củng cố thêm bằng dữ liệu phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu tại Việt Nam công bố năm 2025 cho thấy cao ethanol từ lá phèn đen có khả năng ức chế enzym α-glucosidase với IC₅₀ khoảng 67 µg/mL, loại enzym tham gia quá trình phân giải carbohydrat thành đường đơn để hấp thu tại ruột. Theo Tiến sĩ Ngô Đức Phương, ức chế enzym này có thể góp phần làm chậm tạo và hấp thu glucose sau bữa ăn, cơ chế mà một số thuốc điều trị đái tháo đường hiện nay cũng sử dụng. Ngoài phèn đen hỗ trợ sức khỏe liên quan đến đường huyết, cao lá cây còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và ức chế một số vi khuẩn như Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, phù hợp với kinh nghiệm dùng kháng khuẩn ngoài da. Tuy nhiên, các kết quả mới ở mức tiền lâm sàng nên người dân không nên tự coi phèn đen là thuốc điều trị thay thế.
Hoa hồng: từ trang trí đến chăm sóc sức khỏe và sắc đẹp
Hoa hồng thường được nghĩ đến như biểu tượng lãng mạn, vật trang trí, ít ai xem nó là dược liệu nhẹ nhàng trong đời sống. Nhưng cánh hoa hồng lại chứa vitamin C, carotene, các vitamin nhóm B, vitamin K cùng khoáng chất như canxi và kali, có lợi cho tim, hệ tiêu hóa, miễn dịch. Canxi trong cánh hoa hồng tác động tới quá trình trao đổi chất và tiêu hóa thức ăn, cho thấy hoa hồng sức khỏe không phải khái niệm xa vời. Hương thơm tinh dầu hoa hồng khi dùng trong không gian thư giãn có thể giúp tinh thần phấn chấn, giảm căng thẳng và góp phần cân bằng làn da mệt mỏi; xông tinh dầu giúp tinh thần tỉnh táo, hỗ trợ trí nhớ và giấc ngủ.
Về cách sử dụng, hoa hồng ngoài trang trí còn bước hẳn vào thế giới thực phẩm và làm đẹp. Cánh hoa hoặc nụ sau khi làm khô có thể hãm nước sôi uống như trà, pha thêm đường hoặc mật ong tùy thích; phụ nữ dùng trà hoa hồng trong những ngày có kinh nguyệt thường thấy thư giãn, tâm trạng cải thiện nhờ tính ấm, an thần và hỗ trợ lưu thông máu vùng bụng. Trong chăm sóc da và tóc, tinh dầu hoa hồng được dùng phổ biến để làm se lỗ chân lông, hỗ trợ da mịn, săn chắc, giảm vết thâm; nước hoa hồng chưng cất bằng hơi nước vừa giữ hương thơm vừa dùng làm sạch, chăm sóc da hàng ngày. Nếu coi mỗi chậu hoa hồng trong nhà là một “trạm thư giãn” nhỏ, chúng ta sẽ biết cách khai thác nhiều hơn thay vì chỉ ngắm cho đẹp.
