Hả hê trên mạng: từ phản ứng bản năng đến “sản phẩm” kinh doanh
Nền kinh tế nội dung gây tranh cãi là kiểu kinh tế số trong đó nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc cực đoan như hả hê, phẫn nộ hay tò mò được tối ưu bởi thuật toán, khai thác tối đa sự chú ý của người dùng để đổi lấy lượt xem, tương tác và doanh thu, bất chấp tác động tâm lý mạng xã hội lên sức khỏe tinh thần và chất lượng tranh luận công cộng. Điểm đáng báo động là cảm xúc hả hê – Schadenfreude, niềm vui khi thấy người khác thất bại – đã bị biến thành nguyên liệu đầu vào đắt giá cho ngành truyền thông số. Trong cuộc cạnh tranh khốc liệt về lưu lượng truy cập và quảng cáo, tiêu đề gây sốc, drama và những cú ngã của người nổi tiếng luôn được ưu tiên, bởi chúng khiến người xem dừng lại lâu, bình luận nhiều và chia sẻ mạnh hơn các nội dung bình tĩnh, xây dựng. Nói thẳng: chúng ta càng thích xem người khác “toang”, nền kinh tế nội dung độc hại trực tuyến càng phình to.
Thuật toán, tâm lý đám đông và cơn đói nội dung gây sốc
Trong thế giới bội thực thông tin, sự chú ý mới là tài nguyên khan hiếm nhất, như nhận định của nhà kinh tế học – tâm lý học Herbert Simon. Thuật toán mạng xã hội được thiết kế để săn tài nguyên này, không phân biệt đúng sai hay đạo đức, chỉ ưu tiên thứ khiến người dùng ở lại lâu hơn. Những cảm xúc cường độ cao như tức giận, tò mò và đặc biệt là sự hả hê gần như luôn chiến thắng sự bình tĩnh. Trên mặt nổi, chúng ta gọi đó là “theo dõi drama”, nhưng dưới bề mặt là hiệu ứng bầy đàn, FOMO và nhu cầu được chú ý. Theo nhà tâm lý Đặng Thiên Phong, nỗi sợ bỏ lỡ ngày nay không chỉ là bỏ lỡ thông tin mà còn bỏ lỡ cơ hội tạo nội dung, hút view, trở thành “trung tâm” của sự kiện. Thuật toán thưởng cho hành vi đó qua mỗi lượt like, share, comment – tạo thành vòng lặp vừa kích hoạt, vừa duy trì nội dung độc hại trực tuyến.
Khi bi kịch đời người thành nguyên liệu content và áp lực tinh thần
Cuộc khám xét nhà Huấn Hoa Hồng thu hút hàng trăm người chen kín khu vực chỉ để quay clip, chụp ảnh, livestream, từ chiều đến tận đêm và rạng sáng hôm sau. Đó không còn là “đi xem cho biết”, mà là một cuộc săn nội dung tập thể: ai có được góc quay độc, ai lên sóng sớm hơn sẽ có cơ hội tăng lượt xem, tăng ảnh hưởng, thậm chí kiếm tiền. Hệ quả thực tế không hề nhỏ: đám đông gây mất trật tự, cản trở việc xử lý vụ việc, thu thập chứng cứ và đe dọa an toàn khu vực. Với người liên quan, hình ảnh lan truyền siêu tốc tạo áp lực tâm lý lớn, kéo dài lâu sau khi sự kiện kết thúc. Về phía cộng đồng, nguy cơ lớn nhất, như Đặng Thiên Phong cảnh báo, là việc bình thường hóa thói quen tiêu thụ bi kịch như một dạng giải trí – khiến chúng ta mất dần sự đồng cảm, quên rằng sau mỗi thước phim là người thật, vết thương thật. Đó là cái giá tâm lý mà ít ai chịu nhận.
Khán giả nuôi dưỡng những “xã hội đen mạng” như thế nào?
Không ít “hiện tượng mạng” thừa nhận họ sống nhờ vào kinh tế nội dung gây tranh cãi: Khánh Sky liên tục săn các sự kiện gây chú ý để làm video nhiều view, rồi dùng lượng xem đó cho quảng cáo, bán hàng; Hồ Văn Khoa đăng thông tin chưa kiểm chứng để câu sự chú ý; Vua Quạt nói mình hành động vì bị khiêu khích. Đáng lo hơn, một số người coi việc săn tin nóng, săn drama, khai thác bi kịch người khác là nghề, khi cơ chế kiếm tiền từ lượt xem trên nền tảng gần như không phân biệt nội dung sạch hay “bẩn”, miễn là kênh chưa bị đánh dấu. TikToker Đức Anh – chủ kênh hơn 6 triệu người theo dõi – chỉ ra rằng quay một clip drama chỉ mất 30 giây rút điện thoại, nhưng lập tức có view, trong khi nội dung giá trị tốn thời gian và công sức hơn nhiều. Mỗi lượt xem, mỗi bình luận hả hê của khán giả chính là “phiếu bầu” khuyến khích hành vi độc hại, biến những người săn drama thành dạng “xã hội đen mạng” có ảnh hưởng.
Trách nhiệm người dùng: thoát khỏi vòng lặp hả hê và bảo vệ sức khỏe tinh thần
Hả hê và sức khỏe tinh thần luôn có một ranh giới mỏng: cảm giác vui khi thấy ai đó “gặp quả báo” có thể khiến chúng ta tự an ủi vị thế của mình, nhưng nếu thường xuyên nuôi dưỡng nó, tâm trí dễ bị độc hóa bởi sự cay nghiệt và cảm giác thù ghét. Mỗi cú click vào nội dung giễu cợt đều được quy đổi thành lượt hiển thị và lợi nhuận quảng cáo cho nền tảng, nghĩa là người dùng không vô can. Theo góc nhìn tâm lý của Đặng Thiên Phong, vấn đề không nằm ở lượng thông tin mà là ở trách nhiệm người dùng: nếu câu hỏi đầu tiên trước mỗi sự kiện là “Đăng gì cho nhiều view?” thay vì “Việc này có làm tổn thương ai không?”, chúng ta đang ưu tiên giá trị thuật toán hơn giá trị con người. Cuộc đua nội dung độc hại sẽ khó dừng nếu người sáng tạo chấp nhận đánh đổi mọi thứ để lấy lượt xem, nhưng khán giả hoàn toàn có thể làm chậm nó bằng cách không xem, không chia sẻ, không ủng hộ nội dung tiêu cực. Đó không phải lời khuyên đạo đức suông, mà là điều kiện để giữ hệ miễn dịch tâm lý cho bản thân và cộng đồng trong thời đại mạng xã hội.
